ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા માટે મોટા સમાચાર: ૫૦ કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી મુક્ત, જાણો અંદરની વાત.
ભારતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે કે નહીં અને દેશની આર્થિક સ્થિતિ કેવી છે, તે મોટે ભાગે એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે ગરીબી માપવા માટે કયા આવક (Income) ધોરણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. તાજેતરમાં ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં જારી કરાયેલા વિશ્વ બેંકના ‘ઇન્ડિયા પૉવર્ટી એન્ડ ઇક્વિટી બ્રીફ’ (India Poverty and Equity Brief) માં દેશની સ્થિતિનો તલસ્પર્શી તાગ મેળવવા માટે આવક આધારિત ગરીબીના ત્રણ મુખ્ય ધોરણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
આ તમામ ધોરણો ૨૦૨૧ની ‘પર્ચેસિંગ પાવર પેરિટી’ (PPP) મૂલ્યનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં અત્યંત ગરીબીથી લઈને ઉચ્ચ મધ્યમ આઈવાળા દેશો માટે લાગુ થતા ધોરણો સુધીના અલગ-અલગ સ્તરોનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ખાસ કરીને નીચા આવક સ્તરે દેશમાં મોટો સુધારો થયો છે, પરંતુ ઉચ્ચ આવક ધોરણોના આધારે જોવામાં આવે તો ગરીબી હજુ પણ એક પડકારરૂપ વિષય બનેલો છે.
અત્યંત ગરીબી: ૩૫ મિલિયન લોકો હજુ પણ સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે
પહેલા ધોરણમાં અત્યંત ગરીબીને એ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે કે જે વ્યક્તિ દરરોજ ૩ ડૉલરથી ઓછી રકમ પર પોતાનું ગુજરાન ચલાવતી હોય. ૨૦૨૧ના પીપીપી મૂલ્યના આધારે ભારતીય ચલણ મુજબ આ રકમ લગભગ ₹૫૮ પ્રતિદિન જેટલી થાય છે.
આ માપદંડ મુજબ ભારતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઝડપથી ઘટ્યું છે:
વર્ષ ૨૦૧૧: આ ગરીબી દર ઊંચો રહીને ૨૭.૧ ટકા હતો.
વર્ષ ૨૦૨૩: ઘટીને માત્ર ૨.૬ ટકા પર આવી ગયો.
છતાં, આ મોટી રાહતના સમાચાર વચ્ચે એ હકીકત પણ નકારી શકાતી નથી કે ભારતની વિશાળ વસ્તીને કારણે આજે પણ આશરે ૩૫ મિલિયન (૩.૫ કરોડ) લોકો અત્યંત ગરીબી રેખાની નીચે જીવન જીવી રહ્યા છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે નીચલા સ્તરે પ્રગતિ તો થઈ છે, પરંતુ હજુ પણ લાખો લોકો માટે ગંભીર અભાવની સ્થિતિ યથાવત છે.
નીચલા મધ્યમ આય વર્ગમાં ગરીબી: ૫૦ કરોડ લોકો ગરીબી રેખાથી બહાર
બીજો માનદંડ ગરીબી રેખાને ૪.૨૦ ડૉલર પ્રતિ વ્યક્તિ પ્રતિદિનથી ઓછી આવક પર નક્કી કરે છે, જે ભારતીય રૂપિયામાં આશરે ₹૩૫૦ થી ₹૪૦૦ જેટલી થાય છે. વિશ્વ બેંક આ માનદંડને ભારત જેવા વિકાસશીલ અને નીચલા મધ્યમ વર્ગની આવક ધરાવતા દેશો માટે ખાસ કરીને સૌથી વધુ યોગ્ય માને છે.
આ આંકડાઓ ખૂબ જ પ્રોત્સાહક છે:
વર્ષ ૨૦૧૧માં આ રેખાથી નીચે જીવતી ભારતની વસ્તી ૫૭.૭ ટકા હતી, જે ઘટીને વર્ષ ૨૦૨૩માં ૧૬.૧ ટકા થઈ ગઈ.
માત્ર ૧૨ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં આશરે ૪૯૬ મિલિયન એટલે કે લગભગ ૫૦ કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે.
આ માપદંડ આપણને ગરીબીનું એક મોટું અને વ્યાપક ચિત્ર આપે છે, કારણ કે તેમાં દૈનિક આવકની ઉચ્ચ મર્યાદાનો ઉપયોગ થયો છે. જોકે, ૨૦૨૩ના આંકડા મુજબ પણ ૧૬.૧ ટકા વસ્તી આ ધોરણથી નીચે જીવી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે લાંબી મંઝિલ હજુ કાપવાની બાકી છે..
ઉચ્ચ મધ્યમ આયવાળી ગરીબી અને વાસ્તવિક પડકાર
ત્રીજા અને સૌથી કડક માનદંડમાં પ્રતિ વ્યક્તિ ૮.૩૦ ડૉલરની દૈનિક આવક સીમાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ગરીબી માપવા માટે એક ઉચ્ચ સ્તર પૂરું પાડે છે. રિપોર્ટ જણાવે છે કે ભલે ભારતમાં અત્યંત ગરીબી લગભગ સમાપ્ત થવાના આરે હોય, પરંતુ જ્યારે આ ઉચ્ચ મધ્યમ આયવાળા ધોરણથી ગરીબી માપવામાં આવે છે, ત્યારે ગરીબી દર હજુ પણ ખૂબ જ ઊંચો રહે છે.
આ તફાવત સમજવો ખૂબ જ જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિ કદાચ ‘અત્યંત ગરીબી’ કે ‘નીચલા મધ્યમ આય’ રેખાથી ઉપર આવી ગઈ હોય, પરંતુ જ્યારે આવકના ઉચ્ચ ધોરણોથી તેનું મૂલ્યાંકન થાય, ત્યારે તે હજુ પણ ગરીબી રેખાની નીચે આવી શકે છે.
