તાવમાં શરીર ગરમ હોવા છતાં ઠંડી અને ધ્રુજારી કેમ આવે છે? જાણો મગજની આ પ્રક્રિયા પાછળનું વિજ્ઞાન
તાવ આવે ત્યારે શરીરનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિને ગરમીનો અનુભવ થવો જોઈએ, પરંતુ હકીકતમાં ઘણા લોકોને ઠંડી લાગે છે, દાંત કકડવા લાગે છે અને શરીરમાં ધ્રુજારી પણ થાય છે. કેટલાક લોકોને તો ધાબળામાં લપેટાઈ જવાની જરૂરિયાત અનુભવાય છે. આ એક સામાન્ય અનુભવ છે, પરંતુ તેની પાછળ શરીરની એક રસપ્રદ પ્રક્રિયા કામ કરે છે. ખાસ વાત એ છે કે શરીરનું તાપમાન વધી રહ્યું હોવા છતાં મગજને એવું લાગે છે કે શરીર ઠંડું છે. આ પ્રક્રિયામાં મગજનો હાઈપોથેલેમસ નામનો ભાગ અને શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
હાઈપોથેલેમસ શરીરના તાપમાનનું નિયંત્રણ કેવી રીતે કરે છે?
આપણા મગજમાં હાઈપોથેલેમસ (Hypothalamus) નામનો એક ભાગ હોય છે, જે શરીરના આંતરિક તાપમાનને નિયંત્રિત કરવાનું કામ કરે છે. તેને શરીરના કુદરતી થર્મોસ્ટેટ તરીકે પણ ઓળખી શકાય છે. જેમ ઘરમાં થર્મોસ્ટેટ રૂમનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરે છે, તેમ હાઈપોથેલેમસ શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખે છે.સામાન્ય રીતે માનવ શરીરનું તાપમાન આશરે 37 ડિગ્રી સેલ્સિયસ (98.6 ડિગ્રી ફેરનહીટ) માનવામાં આવે છે. જોકે, વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ સામાન્ય તાપમાનમાં થોડો ફેરફાર હોઈ શકે છે.
જ્યારે શરીરમાં વાયરસ અથવા બેક્ટેરિયાનો ચેપ લાગે છે, ત્યારે તેને દૂર કરવા માટે રોગપ્રતિકારક શક્તિ સક્રિય બને છે. આ દરમિયાન શરીરમાં પાયરોજેન્સ (Pyrogens) તરીકે ઓળખાતા કેટલાક રસાયણો મુક્ત થાય છે. આ રસાયણો મગજના હાઈપોથેલેમસને સંકેત આપે છે કે શરીરનું તાપમાન વધારવાની જરૂર છે.આ સંકેત મળ્યા બાદ હાઈપોથેલેમસ શરીરના તાપમાનનું લક્ષ્ય સામાન્ય સ્તર કરતાં ઊંચું નક્કી કરે છે. આ બદલાવને કારણે શરીર તાપમાન વધારવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે. એટલે કે, તાવ માત્ર શરીર ગરમ થવાની ઘટના નથી, પરંતુ ચેપ સામે શરીરની પ્રતિક્રિયાનો પણ એક ભાગ છે.
શરીર ગરમ થતું હોવા છતાં ઠંડી કેમ લાગે છે?
તાવ દરમિયાન ઠંડી લાગવાનું મુખ્ય કારણ હાઈપોથેલેમસ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલું નવું તાપમાનનું લક્ષ્ય છે. માનો કે વ્યક્તિનું સામાન્ય શરીરનું તાપમાન 37 ડિગ્રી સેલ્સિયસ છે અને ચેપને કારણે મગજ તાપમાનનું નવું લક્ષ્ય તેનાથી ઊંચું નક્કી કરે છે. હવે શરીરનું વાસ્તવિક તાપમાન ભલે વધી રહ્યું હોય, પરંતુ તે નવા લક્ષ્ય કરતાં ઓછું હોય છે.આ સ્થિતિમાં મગજને એવું લાગે છે કે શરીરનું તાપમાન જરૂરી સ્તર કરતાં ઓછું છે. તેથી તે શરીરને ગરમ કરવા માટે સંકેતો આપે છે. પરિણામે વ્યક્તિને ઠંડી લાગે છે, હાથ-પગ ઠંડા પડી શકે છે અને શરીરમાં ધ્રુજારી શરૂ થઈ શકે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન સ્નાયુઓ ઝડપથી સંકોચાય છે અને ફરી શિથિલ થાય છે. આ સતત થતી હલનચલનથી શરીરમાં ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે અને તાપમાન વધવામાં મદદ મળે છે. આ જ કારણ છે કે તાવની શરૂઆતમાં ઘણા લોકોને ધ્રુજારી આવે છે અને દાંત કકડવા લાગે છે. શરીર અંદરથી ગરમ થઈ રહ્યું હોવા છતાં મગજ તેને ગરમ કરવાની જરૂરિયાત અનુભવે છે.એટલે જ તાવ આવે ત્યારે ઠંડી લાગવી એ શરીરના તાપમાનમાં વધારો થતો હોવા છતાં થતી કુદરતી પ્રક્રિયા છે. આ અનુભવ દરેક વ્યક્તિમાં સરખો હોય એવું જરૂરી નથી.
તાવ ઉતરતી વખતે પરસેવો કેમ થાય છે?
તાવ દરમિયાન શરીરનું તાપમાન વધે છે, તેવી જ રીતે તાવ ઉતરવાની પ્રક્રિયામાં પણ હાઈપોથેલેમસ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે ચેપ સામે શરીરની પ્રતિક્રિયા બદલાય છે અને તાપમાન ઘટાડવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે હાઈપોથેલેમસ તાપમાનનું લક્ષ્ય ફરીથી નીચું ગોઠવે છે.
હવે શરીરનું વાસ્તવિક તાપમાન આ નવા લક્ષ્ય કરતાં વધારે હોય છે. તેથી શરીર વધારાની ગરમી બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ માટે પરસેવો ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્વચાની રક્તવાહિનીઓ પહોળી થાય છે. તેના કારણે શરીરની ગરમી બહાર નીકળવામાં મદદ મળે છે.આ જ કારણ છે કે તાવ ઉતરતી વખતે ઘણીવાર ખૂબ પરસેવો થાય છે. તાવની શરૂઆતમાં જે ઠંડી અને ધ્રુજારી અનુભવાતી હતી, તે તાપમાનનું લક્ષ્ય ઘટતાં ઓછી થવા લાગે છે.
