હવે બેંક ખાતા વગર પણ મોકલી શકશો ₹50,000! RBI નો નવો નિયમ
આજના ડિજિટલ યુગમાં ભલે યુપીઆઈ (UPI) અને ઓનલાઈન બેન્કિંગનો વ્યાપ ખૂબ વધી ગયો હોય, પરંતુ આજે પણ દેશમાં એક એવો મોટો વર્ગ છે જે રોકડ (કેશ) વ્યવહારો પર વધુ નિર્ભર છે. ખાસ કરીને અન્ય શહેરો કે રાજ્યોમાં કામ કરતા શ્રમિકો, વડીલો અથવા એવા લોકો જેમની પાસે સ્માર્ટફોન કે નેટ બેન્કિંગની સુવિધા નથી, તેમને પોતાના પરિવારજનોને પૈસા મોકલવામાં ઘણીવાર મુશ્કેલી પડતી હોય છે. આવા લોકોની સુવિધા અને નાણાકીય વ્યવહારોની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા ડોમેસ્ટિક મની ટ્રાન્સફર (DMT) અંગે નવી અને એકીકૃત માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે.
૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૨૬થી અમલમાં આવેલા આ નવા નિયમો હેઠળ હવે કોઈપણ વ્યક્તિ બેંકની શાખામાં રોકડ જમા કરાવીને NEFT દ્વારા અન્ય વ્યક્તિના ખાતામાં ₹૫૦,૦૦૦ સુધીની રકમ ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, આ સુવિધાનો લાભ લેવા માટે પૈસા મોકલનાર વ્યક્તિનું તે જ બેંકમાં ખાતું હોવું ફરજિયાત નથી.
શું છે RBI ની નવી માર્ગદર્શિકા અને તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ અગાઉના અલગ-અલગ નિયમોને એકત્રિત કરીને ડોમેસ્ટિક મની ટ્રાન્સફર માટે વધુ સ્પષ્ટ અને સુરક્ષિત માળખું તૈયાર કર્યું છે. ઘણા લોકોને એવી ગેરસમજ થઈ શકે છે કે RBI એ પૈસા મોકલવાની મર્યાદામાં વધારો કર્યો છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ મર્યાદા પહેલા જેટલી જ રાખવામાં આવી છે; માત્ર તેના નિયમો, શરતો અને સુરક્ષા પ્રોટોકોલને વધુ સ્પષ્ટ અને કડક બનાવવામાં આવ્યા છે.
આ નવા નિર્દેશો મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ બેંકની શાખા (Branch) પર જઈને રોકડ રકમ આપે, તો તે NEFT (National Electronic Funds Transfer) મારફતે બીજા કોઈપણ વ્યક્તિના બેંક ખાતામાં એક સમયે ₹૫૦,૦૦૦ સુધી ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. જો તમે જે બેંકમાં ગયા છો ત્યાં તમારું ખાતું નથી, તો પણ તમે આ સેવાનો ઉપયોગ કરી શકો છો. જે લોકો ડિજિટલ પેમેન્ટ્સનો ઉપયોગ કરતા નથી અને રોકડમાં પૈસા મોકલવાનું પસંદ કરે છે, તેમના માટે આ નિયમ આશીર્વાદરૂપ સાબિત થશે.
બેન્કિંગ એજન્ટ અને ATM દ્વારા પૈસા મોકલવાની મર્યાદા શું છે?
બેંકની શાખા ઉપરાંત, ઘણા લોકો ગામડાઓ કે નાના વિસ્તારોમાં કાર્યરત ‘બેન્કિંગ કોરસપોન્ડન્ટ’ (બેન્કિંગ એજન્ટ) અથવા ATM મારફતે પૈસા ટ્રાન્સફર કરતા હોય છે. RBI એ આ માધ્યમો માટે અલગ મર્યાદા નિર્ધારિત કરી છે, જે નીચે મુજબ છે:
બેંક ખાતામાં પૈસા મોકલવા માટે: જો કોઈ વ્યક્તિ બેન્કિંગ એજન્ટ અથવા ATM દ્વારા રોકડ જમા કરીને અન્ય વ્યક્તિના બેંક ખાતામાં પૈસા મોકલે છે, તો તે એક ટ્રાન્ઝેક્શનમાં વધુમાં વધુ ₹૫,૦૦૦ મોકલી શકે છે. આ માધ્યમ દ્વારા એક વ્યક્તિ એક મહિનામાં કુલ ₹૨૫,૦૦૦ સુધીની રકમ ટ્રાન્સફર કરી શકે છે.
બેંક ખાતા વગરની વ્યક્તિને પૈસા મોકલવા માટે: જો પૈસા મેળવનાર વ્યક્તિ પાસે બેંક ખાતું ન હોય, તો પણ તેને પૈસા મોકલી શકાય છે. આ કિસ્સામાં પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શનની મર્યાદા ₹૧૦,૦૦૦ રાખવામાં આવી છે. આ નિયમ હેઠળ, બેંક ખાતા વગરની વ્યક્તિ એક મહિનામાં વધુમાં વધુ ₹૨૫,૦૦૦ સુધીની રોકડ મેળવી શકે છે.
શ્રમિકો અને બેંક ખાતા વગરના લોકોને થશે સીધો ફાયદો
ભારતમાં લાખો શ્રમિકો અને પરપ્રાંતીય કામદારો પોતાના વતનથી દૂર અન્ય રાજ્યોમાં રોજગારી મેળવે છે. આમાંના ઘણા લોકો પાસે પરંપરાગત બેન્કિંગ સુવિધાઓનો અભાવ હોય છે અથવા તેમના પરિવારના સભ્યો પાસે બેંક ખાતા હોતા નથી. RBI ની આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ આવા વંચિત વર્ગ સુધી બેન્કિંગ સેવાઓ પહોંચાડવાનો છે.
આ નવી વ્યવસ્થા હેઠળ, બહારગામ કામ કરતા મજૂરો સરળતાથી પોતાના પરિવારને પૈસા મોકલી શકશે. બીજી તરફ, તેમના પરિવારજનો બેંક ખાતું ન હોવા છતાં નજીકના ATM અથવા બિઝનેસ કોરસપોન્ડન્ટ પાસે જઈને રોકડ રકમ ઉપાડી શકશે. આનાથી વચેટિયાઓ દ્વારા થતી છેતરપિંડી અટકશે અને સુરક્ષિત રીતે ઘર સુધી પૈસા પહોંચી શકશે.
સુરક્ષા અને વેરિફિકેશનના કડક નિયમો
રોકડ વ્યવહારોમાં પારદર્શિતા જળવાઈ રહે અને મની લોન્ડરિંગ કે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ લાગે તે માટે RBI એ સુરક્ષાના કડક પગલાં પણ સામેલ કર્યા છે. હવેથી રોકડ જમા કરાવીને પૈસા મોકલનારા ગ્રાહકોનું રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. આ માટે પૈસા મોકલનાર વ્યક્તિએ પોતાનો મોબાઈલ નંબર અને માન્ય ઓળખપત્ર (ID Proof) આપવું પડશે.
આ ઉપરાંત, દરેક ટ્રાન્ઝેક્શન માટે ‘એડિશનલ ફેક્ટર ઓફ ઓથેન્ટિકેશન’ (AFA – જેમ કે OTP દ્વારા ખરાઈ) ફરજિયાત રહેશે. જેથી કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તમારા નામ કે નંબરનો દુરુપયોગ ન કરી શકે.
ટ્રાન્ઝેક્શનની ઓળખ માટે ‘યુનિક આઇડેન્ટિફાયર’
RBI એ બેંકોને પણ સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ રોકડ આપીને NEFT કે IMPS દ્વારા પૈસા ટ્રાન્સફર કરે, ત્યારે ટ્રાન્ઝેક્શન મેસેજમાં પૈસા મોકલનારની વિગતો સામેલ કરવી જરૂરી રહેશે. આ સાથે જ દરેક રોકડ આધારિત ટ્રાન્ઝેક્શનને એક ‘યુનિક આઇડેન્ટિફાયર’ (ખાસ ઓળખ કોડ) આપવામાં આવશે. આનાથી બેન્કિંગ સિસ્ટમને એ સમજવામાં સરળતા રહેશે કે કયા પૈસા ખાતામાંથી ટ્રાન્સફર થયા છે અને કયા પૈસા રોકડ જમા કરાવીને મોકલવામાં આવ્યા છે.
