ડાયાબિટીસ માત્ર શરીર જ નહીં, મગજને પણ કરે છે નબળું! નવા અભ્યાસમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો
આપણી આસપાસ એવા ઘણા લોકો જોવા મળે છે, જેમની યાદશક્તિ અને વિચારવાની ક્ષમતા સમયની સાથે ઘટતી જતી હોય છે. કેટલાક લોકો નાની-નાની બાબતો કે જરૂરી કામો એટલી ઝડપથી ભૂલી જાય છે કે જાણે તેમને કોઈ ગંભીર વિસ્મરણની બીમારી ન હોય! આ સ્થિતિ ત્યારે વધુ ચિંતાજનક બની જાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમયથી ડાયાબિટીસ (Madhumeh) જેવી બીમારીથી પીડિત હોય. તાજેતરમાં સામે આવેલી એક વૈજ્ઞાનિક રિપોર્ટ અને નવા અભ્યાસે આ બાબતે ગંભીર સંકેત આપ્યા છે.
આ નવા અધ્યયન અનુસાર, વસ્તુઓ ભૂલી જવાની આદત કે વિચારવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો થવા પાછળ સીધો સંબંધ ડાયાબિટીસ સાથે હોઈ શકે છે. તો ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે ડાયાબિટીસ અને ખતરનાક ગણાતા ‘અલ્ઝાઈમર’ (Alzheimer’s) રોગ વચ્ચે શું કડી છે અને નવો અભ્યાસ શું કહે છે.
ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં અલ્ઝાઈમર રોગનું જોખમ સૌથી વધુ
સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રના તાજેતરના અહેવાલો દર્શાવે છે કે જે લોકો લાંબા સમયથી ડાયાબિટીસથી પીડિત છે, તેમને ચયાપચયની ખામીઓ (મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર) થી મુક્ત સામાન્ય લોકોની સરખામણીમાં ‘અલ્ઝાઈમર’ રોગ થવાનું જોખમ આશરે ૫૩ ટકા જેટલું વધારે હોઈ શકે છે. આ ગંભીર જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સંશોધકોએ સલાહ આપી છે કે ડાયાબિટીસની સારવાર અને દેખભાળ કરતી વખતે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતા (કોગ્નિટિવ રિસ્ક) ને બચાવવાના પગલાંઓનો પણ ખાસ સમાવેશ કરવો જોઈએ.
ઓસ્ટ્રેલિયાની પ્રખ્યાત ‘કર્ટિન યુનિવર્સિટી’ (Curtin University) ના વૈજ્ઞાનિકોની આગેવાની હેઠળ આ મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ રિસર્ચ દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ અગાઉ થયેલા આશરે ૪૦ જેટલા મહત્વના અભ્યાસોની વ્યવસ્થિત સમીક્ષા અને ઊંડાણપૂર્વકનું મેટા-વિશ્લેષણ (Meta-analysis) કર્યું હતું. આ વ્યાપક અભ્યાસના અંતે સંશોધકોએ ચોંકાવનારી બાબત શોધી કાઢી હતી કે જો ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસથી પીડિત ૧,૦00 દર્દીઓનું એક વર્ષ સુધી નિયમિત ફોલો-અપ લેવામાં આવે, તો તેમાંથી સરેરાશ ૪.૭ જેટલા લોકોને અલ્ઝાઈમર રોગ થવાની સૌથી પ્રબળ આશંકા રહે છે.
અલ્ઝાઈમર રોગ એટલે શું અને તેના લક્ષણો?
જ્યારે આપણે અલ્ઝાઈમર રોગની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તે એક પ્રકારનો મગજનો પ્રગતિશીલ વિકાર છે. આ રોગમાં ઉંમર વધવાની સાથે-સાથે વ્યક્તિની યાદશક્તિ, શીખવાની ક્ષમતા અને તર્કશક્તિ ધીમે-ધીમે ઓછી થતી જાય છે. દર્દી પોતાની રોજીંદી બાબતો, જૂના સંસ્કારો અને અંગત સ્વજનોને પણ ભૂલવા લાગે છે. મગજની કોષિકાઓ નબળી પડવાને કારણે વ્યક્તિનું પોતાના મન પરનું નિયંત્રણ ઘટવા લાગે છે.
પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ ‘અલ્ઝાઈમર્સ રિસર્ચ એન્ડ થેરાપી’ (Alzheimer’s Research & Therapy) માં પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં દર એક હજાર વ્યક્તિ-વર્ષે અલ્ઝાઈમર રોગના લગભગ પાંચ નવા કેસો સામે આવ્યા છે અને આ બીમારી થવાનું જોખમ સામાન્ય લોકો કરતા ૫૩ ટકા સુધી વધુ નોંધાયું છે. આ આંકડાઓ ડાયાબિટીસની નિયમિત સારવારમાં મગજના સ્વાસ્થ્યની કાળજી લેવાના તર્કને પૂરવાર કરે છે. આ સમગ્ર શોધના મુખ્ય લેખક ઈમેન્યુઅલ એડેવુયી (Emmanuel Adewuyi) છે.
ડાયાબિટીસ અને મગજ વચ્ચે શું સંબંધ છે?
લોકોના મનમાં સ્વાભાવિક સવાલ થાય કે શારીરિક ખાંડ કે ઇન્સ્યુલિન સાથે સંકળાયેલા ડાયાબિટીસને મગજની યાદશક્તિ કે અલ્ઝાઈમર સાથે શું લેવાદેવા? તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, શરીરમાં બ્લડ શુગરનું સ્તર લાંબા સમય સુધી અનિયંત્રિત રહેવાથી રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચે છે અને મગજ સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન તથા પોષક તત્વો પહોંચવામાં અડચણ ઊભી થાય છે. આ ઉપરાંત, શરીરમાં વધતી બળતરા (Inflammation) અને ઇન્સ્યુલિન પ્રતિરોધકતા (Insulin Resistance) સીધી રીતે મગજના કોષોને નબળા પાડે છે, જેનાથી ડિમેન્શિયા અને અલ્ઝાઈમરનું જોખમ અને અનેકગણું વધી જાય છે.
સમયસર સાવચેતી રાખવી કેમ જરૂરી છે?
જો તમારા પરિવારમાં કે આસપાસ કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમયથી ડાયાબિટીસથી પીડિત છે અને તેમની યાદશક્તિ નબળી પડી રહી છે, તો તેને માત્ર સામાન્ય ઉંમરની અસર માનીને નજરઅંદાજ ન કરવું જોઈએ. સમયસર બ્લડ શુગર કાબૂમાં રાખવું, નિયમિત કસરત કરવી, સંતુલિત આહાર લેવો અને માનસિક રીતે સક્રિય રહેવું ખૂબ જ આવશ્યક છે. આ નવો અભ્યાસ આપણને ચેતવણી આપે છે કે શારીરિક સ્વાસ્થ્યની સાથે માનસિક સ્વાસ્થ્યની કાળજી રાખવી પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે.
