નાસાના વોયેજર-1એ રચ્યો ઇતિહાસ: પૃથ્વીથી 26 અબજ કિલોમીટર દૂર પહોંચ્યું, એક પ્રકાશદિવસનું અંતર કાપનારું પ્રથમ માનવસર્જિત યાન બન્યું
અંતરિક્ષની દુનિયામાં માનવજાતે વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્થા નાસાનું વોયેજર-1 યાન પૃથ્વીથી લગભગ 26 અબજ કિલોમીટર દૂર પહોંચી ગયું છે. 18 નવેમ્બર, 2026ના રોજ આ યાને એક પ્રકાશદિવસ જેટલું અંતર પૂર્ણ કરીને નવો ઇતિહાસ રચ્યો છે. આ સિદ્ધિ એટલા માટે પણ ખાસ છે કે માનવજાતે બનાવેલી કોઈ વસ્તુ પ્રથમ વખત પૃથ્વીથી એક પ્રકાશદિવસ જેટલા અંતરે પહોંચી છે.
એક પ્રકાશદિવસ એટલે કેટલું અંતર?
પ્રકાશની ઝડપ લગભગ 3 લાખ કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડ છે. પ્રકાશ આ ઝડપે સતત 24 કલાક મુસાફરી કરે તો લગભગ 25.9 અબજ કિલોમીટરનું અંતર કાપે છે. આ અંતરને એક પ્રકાશદિવસ કહેવામાં આવે છે.
આ વાતને સરળતાથી સમજીએ તો સૂર્યપ્રકાશ પૃથ્વી સુધી પહોંચવામાં લગભગ 8 મિનિટનો સમય લે છે. જ્યારે સૌરમંડળનો સૌથી દૂરનો ગ્રહ નેપ્ચ્યુન પણ પ્રકાશની ઝડપે લગભગ 4 કલાક 10 મિનિટના અંતરે છે. તેની સરખામણીમાં વોયેજર-1 હવે અનેકગણું દૂર પહોંચી ગયું છે.

આટલા અંતરની સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે પૃથ્વી પરથી વોયેજર-1ને મોકલવામાં આવેલો સંદેશ તેના સુધી પહોંચતાં લગભગ 24 કલાક લે છે. ત્યાર બાદ યાનનો જવાબ પૃથ્વી સુધી પહોંચવામાં બીજા 24 કલાક લાગે છે. એટલે કે વૈજ્ઞાનિકો એક સંદેશ મોકલે અને તેનો જવાબ મેળવે તે માટે લગભગ બે દિવસની રાહ જોવી પડે છે.
1977માં શરૂ થઈ હતી ઐતિહાસિક સફર
વોયેજર-1ને 5 સપ્ટેમ્બર, 1977ના રોજ અમેરિકાના કેપ કેનાવેરલથી અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવ્યું હતું. આશરે 800 કિલોગ્રામ વજન ધરાવતા આ યાનમાં 3.7 મીટરનું વિશાળ એન્ટેના લગાવવામાં આવ્યું છે.
તે સમયે ગુરુ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન ગ્રહોની સ્થિતિ એવી હતી કે તેમના ગુરુત્વાકર્ષણનો ઉપયોગ કરીને યાનને આગળ ધકેલી શકાય. આ તકનો લાભ લઈને વોયેજર-1એ 1979માં ગુરુ અને 1980માં શનિ ગ્રહની નજીકથી પસાર થઈને મહત્વપૂર્ણ તસવીરો અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી પૃથ્વી પર મોકલી હતી.
સૌરમંડળની બહાર પહોંચનાર પ્રથમ યાન
વોયેજર-1એ વર્ષ 2012માં સૂર્યના ચુંબકીય પ્રભાવ અને સૌરપવનથી બનેલા વિશાળ વિસ્તાર એટલે કે હેલિયોસ્ફિયરની સીમા પાર કરી હતી. ત્યારથી તે તારાઓ વચ્ચેના અંતરિક્ષમાં મુસાફરી કરી રહ્યું છે. આ સિદ્ધિ મેળવનાર તે પ્રથમ માનવસર્જિત વસ્તુ બન્યું હતું.
હાલમાં તેની ઝડપ લગભગ 61 હજાર કિલોમીટર પ્રતિ કલાક છે. આ ઝડપે તે સતત અંતર કાપી રહ્યું છે અને માનવજાતને અંતરિક્ષ વિશે નવી માહિતી પૂરી પાડી રહ્યું છે.

22 વોટની વીજળીથી આજે પણ કાર્યરત
આટલા દૂર હોવા છતાં વોયેજર-1 પૃથ્વી સાથે સંપર્ક જાળવી શક્યું છે, તે ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. તેનું ટ્રાન્સમીટર માત્ર 22 વોટ જેટલી શક્તિથી કામ કરે છે. આ શક્તિ એક નાના ઘરેલુ બલ્બ જેટલી છે. તેમ છતાં તેના સંકેતો પૃથ્વી સુધી પહોંચે છે. નાસાનું ડીપ સ્પેસ નેટવર્ક વિશાળ એન્ટેનાની મદદથી આ સંકેતો પ્રાપ્ત કરે છે.
પરંતુ હવે યાન સામે સૌથી મોટો પડકાર વીજળીનો છે. વોયેજર-1 સૂર્યથી ખૂબ દૂર હોવાથી સોલાર પેનલ દ્વારા વીજળી મેળવી શકતું નથી. તેને પરમાણુ ઊર્જાથી વીજળી મળે છે, પરંતુ સમય જતાં આ ઊર્જા ઘટી રહી છે.
વીજળી બચાવવા માટે નાસાના વૈજ્ઞાનિકો ધીમે ધીમે કેટલાક હીટર અને વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો બંધ કરી રહ્યા છે. અંદાજ મુજબ આ યાન 2030ના દાયકાની શરૂઆત સુધી કાર્યરત રહી શકે છે.
ભલે એક દિવસ વોયેજર-1નો પૃથ્વી સાથેનો સંપર્ક તૂટી જાય, પરંતુ તેની સફર અટકવાની નથી. તે અનંત અંતરિક્ષમાં આગળ વધતું રહેશે. વોયેજર-1ની આ ઐતિહાસિક સફર સાબિત કરે છે કે માનવજાતની જિજ્ઞાસા, વિજ્ઞાન અને શોધખોળની કોઈ સીમા નથી.
