સરકારી નોકરી કરતા લોકો ખાસ વાંચે! મૃત્યુ કે ગુમ થવાના કિસ્સામાં પરિવારને મળશે આ લાભો
સરકારી નોકરી કરતી વ્યક્તિના અચાનક અવસાન અથવા રહસ્યમય રીતે ગુમ થઈ જવાના કિસ્સામાં તેમના પરિવાર પર આભ તૂટી પડતું હોય છે. આવા કપરા સંજોગોમાં પરિવારને આર્થિક સહારો સમયસર મળી રહે અને સરકારી નિયમો અંગે કોઈ ગૂંચવણ ન રહે, તે માટે કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદ અને પેન્શન મંત્રાલય હેઠળના પેન્શન અને પેન્શનર્સ વેલ્ફેર વિભાગ (DoPPW) દ્વારા ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ બે ખાસ ઓફિસ મેમોરેન્ડમ (સત્તાવાર પરિપત્ર) બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. આ પરિપત્રોમાં ફરજ પર રહેલા સરકારી કર્મચારીના મૃત્યુ કે ગુમ થવા પર પરિવારને મળતા પેન્શન, ગ્રેચ્યુઈટી અને અન્ય નાણાકીય લાભોની પાત્રતા તેમજ તેની ચુકવણીની સમયમર્યાદા અંગે વિગતવાર સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.

સરકારી કર્મચારીના અવસાન બાદ પરિવારને કયા-કયા લાભો મળે છે?
પેન્શન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, કર્મચારીના મૃત્યુ બાદ પરિવારને મળતા તમામ નાણાકીય લાભો પ્રવર્તમાન સરકારી નિયમો અને કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવેલા નોમિનેશન (વારસદારની નોંધણી) પર આધારિત હોય છે. જોકે, સરકારે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર નોમિનેશન હોવાથી કાયદેસરની પાત્રતા કે ચુકવણીના નક્કી કરેલા ક્રમમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, એટલે કે કાયદાકીય રીતે જે સભ્ય હકદાર હોય તેમને જ પ્રાથમિકતા મળે છે. પરિવારને મળતા મુખ્ય લાભો નીચે મુજબ છે:
ફેમિલી પેન્શન (કૌટુંબિક પેન્શન): CCS (પેન્શન) નિયમો, ૨૦૨૧ના નિયમ ૫૦ હેઠળ પાત્રતા ધરાવતા પરિવારના સભ્યોને નિયત ક્રમ અને હિસ્સા મુજબ દર મહિને ફેમિલી પેન્શન ચૂકવવામાં આવે છે.
ડેથ ગ્રેચ્યુઈટી (મૃત્યુ ગ્રેચ્યુઈટી): આ લાભ CCS (પેન્શન) નિયમો, ૨૦૨૧ના નિયમ ૪૫ થી ૪૭ હેઠળ આપવામાં આવે છે. જો કર્મચારીએ યોગ્ય નોમિનેશન કર્યું હોય તો તે મુજબ, અને જો નોમિનેશન ન હોય તો કાયદા મુજબ પરિવારના પાત્ર સભ્યોમાં તેની વહેંચણી થાય છે. કર્મચારીનું મૃત્યુ સાબિત થાય અથવા પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવ્યાને સાત વર્ષ પૂર્ણ થાય (બેમાંથી જે વહેલું હોય તે) ત્યારે આ રકમ ચૂકવવાપાત્ર બને છે.
જનરલ પ્રોવિડન્ટ ફંડ (GPF): GPF (સેન્ટ્રલ સર્વિસિસ) નિયમો, ૧૯૬૦ હેઠળ કર્મચારીના ખાતામાં જમા રહેલી સમગ્ર રકમ પરિવારને પરત મળે છે. આ ઉપરાંત, પાત્ર પરિવારજનોને ડિપોઝિટ-લિંક્ડ ઇન્શ્યોરન્સ (વીમા) નો વધારાનો લાભ પણ મળી શકે છે.
લીવ એન્કેશમેન્ટ (રજાઓનું રોકડમાં રૂપાંતર): CCS (લીવ) નિયમો, ૧૯૭૨ના નિયમ ૩૯-એ હેઠળ કર્મચારીની જમા રહેલી હક રજાઓ (Earned Leave) અને અડધા પગારની રજાઓ (Half-Pay Leave) ના બદલામાં મળતી રોકડ રકમ પરિવારને ચૂકવવામાં આવે છે.
અન્ય મહત્વપૂર્ણ લાભો: આ સિવાય સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ એમ્પ્લોઈઝ ગ્રુપ ઇન્શ્યોરન્સ સ્કીમ (CGEGIS) હેઠળ વીમાની રકમ, મુસાફરી ભથ્થું, સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ સ્કીમ (CGHS) હેઠળ તબીબી સુવિધા અથવા ફિક્સ્ડ મેડિકલ એલાઉન્સ (FMA), બાકી રહેલા પગારના એરિયર્સ અને સેવા સંબંધિત અન્ય લેણાં પણ નિયમોને આધીન રહીને પરિવારને આપવામાં આવે છે.
જો ફરજ પરનો સરકારી કર્મચારી ગુમ થઈ જાય તો શું નિયમ છે?
ઘણીવાર એવા કિસ્સાઓ બનતા હોય છે જેમાં સરકારી કર્મચારી અચાનક ગુમ થઈ જાય છે અને તેમનો કોઈ પત્તો લાગતો નથી. આવા સંજોગોમાં પરિવાર આર્થિક મુશ્કેલીમાં ન મુકાય તે માટે સરકારે ખાસ જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ કરી છે:
રિટાયરમેન્ટ ગ્રેચ્યુઈટી: કર્મચારી ગુમ થવાના કિસ્સામાં પરિવારને શરૂઆતમાં રિટાયરમેન્ટ ગ્રેચ્યુઈટી (નિવૃત્તિ ગ્રેચ્યુઈટી) નો લાભ મળી શકે છે.
છ મહિનાની રાહ જોવી જરૂરી: કર્મચારી ગુમ થયા અંગે પોલીસ સ્ટેશનમાં સત્તાવાર ફરિયાદ (FIR) નોંધાવવામાં આવે, તે તારીખથી ઓછામાં ઓછા છ મહિના પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી ફેમિલી પેન્શન અને ગ્રેચ્યુઈટીની ચુકવણી કરી શકાતી નથી. છ મહિના બાદ આ પ્રક્રિયા આગળ વધે છે.
ડેથ ગ્રેચ્યુઈટી ક્યારે મળે?: જો તપાસ દરમિયાન કર્મચારીનું મૃત્યુ થયું હોવાનું ચોક્કસપણે સાબિત થાય અથવા પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવ્યાને સાત વર્ષનો સમયગાળો પૂર્ણ થઈ જાય, ત્યારબાદ પરિવાર ડેથ ગ્રેચ્યુઈટી માટે હકદાર બને છે.
તફાવતની રકમની ચુકવણી: જ્યારે ડેથ ગ્રેચ્યુઈટી મંજૂર થાય છે, ત્યારે અગાઉ ચૂકવવામાં આવેલી રિટાયરમેન્ટ ગ્રેચ્યુઈટી અને ડેથ ગ્રેચ્યુઈટી વચ્ચે જે તફાવતની રકમ (Balance amount) નીકળતી હોય, તે પણ પરિવારને ચૂકવી દેવામાં આવે છે.

પ્રોવિઝનલ (કામચલાઉ) ફેમિલી પેન્શન કેટલા સમયમાં મંજૂર થવું જોઈએ?
સરકાર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા બીજા ઓફિસ મેમોરેન્ડમમાં પરિવારને તાત્કાલિક આર્થિક મદદ મળી રહે તે માટે ખૂબ જ કડક સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. CCS (પેન્શન) નિયમો, ૨૦૨૧ના નિયમ ૭૫(૧) મુજબ, જ્યાં સુધી અંતિમ પેન્શનની કાગળની કાર્યવાહી પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી પરિવારને રાહ જોવી ન પડે તે માટે ‘પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શન’ આપવું ફરજિયાત છે.
નિયમ મુજબ, પરિવાર તરફથી ફેમિલી પેન્શનનો દાવો (Claim) મળ્યાના ૧૫ દિવસની અંદર ઓફિસના વડા (Head of Office) એ પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શન મંજૂર કરવું પડશે, બશર્તે અરજદારની પાત્રતા સ્થાપિત થઈ ગઈ હોય. આ માટેની મુખ્ય શરતો નીચે મુજબ છે:
પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શનની રકમ નિયમો હેઠળ મળવાપાત્ર મહત્તમ ફેમિલી પેન્શન કરતાં વધુ હોઈ શકે નહીં.
સામાન્ય રીતે આ કામચલાઉ પેન્શન કર્મચારીના અવસાનના બીજા દિવસથી શરૂ કરીને છ મહિનાના સમયગાળા માટે ચૂકવવામાં આવે છે.
જો કોઈ કારણોસર છ મહિનાના નિર્ધારિત સમયમાં અંતિમ ફેમિલી પેન્શનની મંજૂરીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થઈ શકે, તો એકાઉન્ટ્સ ઓફિસરે વધુ કેટલો સમય લાગશે તેની જાણ કરવાની રહેશે. ત્યારબાદ ઓફિસના વડાએ વિભાગના વડા (Head of Department) ની મંજૂરી મેળવીને પ્રોવિઝનલ પેન્શનનો સમયગાળો લંબાવવાનો આદેશ બહાર પાડવો પડશે.
ટૂંકમાં, સરકારનો આ નિર્ણય એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે કે કર્મચારીના દુઃખદ અવસાન બાદ તેમના પરિવારને સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવા ન પડે અને માત્ર ૧૫ દિવસમાં જ તેમને આર્થિક ટેકો મળતો થઈ જાય.
