13 મહિનામાં 6 આફ્રિકાના દેશોનો પ્રવાસ: PM મોદીએ ભારત-આફ્રિકા સંબંધોમાં ફૂંકી નવી જાન
ભારતીય વિદેશ નીતિ અત્યારે એક નવા આયામ પર છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ છેલ્લા 13 મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં આફ્રિકા ખંડના 6 મહત્વના દેશોની મુલાકાત લઈને વૈશ્વિક સ્તરે સૌને ચોંકાવી દીધા છે. ઘાના, દક્ષિણ આફ્રિકાથી લઈને નામિબિયા સુધીના પ્રવાસો માત્ર રાજદ્વારી મુલાકાતો નથી, પરંતુ તે ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ (Global South) ના નેતા તરીકે ઉભરી રહેલા ભારતની એક સોચી-સમજી રણનીતિનો ભાગ છે.
ગ્લોબલ સાઉથનો અવાજ બનતું ભારત
પીએમ મોદીની આફ્રિકા નીતિ પાછળનું મુખ્ય લક્ષ્ય વિકાસશીલ દેશોના પ્રશ્નોને વિશ્વ મંચ પર મજબૂતીથી રજૂ કરવાનું છે. ભારતે G20 ની અધ્યક્ષતા દરમિયાન ‘આફ્રિકન યુનિયન’ ને કાયમી સભ્યપદ અપાવવામાં સિંહફાળો આપ્યો હતો. 13 મહિનામાં આ 6 દેશોની મુલાકાત એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે માત્ર પશ્ચિમી દેશો કે પડોશી દેશો પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે આફ્રિકા જેવા ઉભરતા બજાર અને ભૌગોલિક રીતે મહત્વના ખંડ સાથે અતૂટ સંબંધો બાંધવા માંગે છે.
મુલાકાત લેવાયેલા મુખ્ય દેશો અને તેનું મહત્વ
વડાપ્રધાને આ સમયગાળા દરમિયાન જે દેશોની મુલાકાત લીધી તેમાં નીચે મુજબના મુદ્દાઓ કેન્દ્ર સ્થાને રહ્યા છે:
- દક્ષિણ આફ્રિકા: BRICS સંમેલન દ્વારા આર્થિક સહયોગ અને વ્યાપારી સંબંધોને નવી ઊંચાઈ મળી.
- ઘાના અને નાઇજીરિયા: પશ્ચિમ આફ્રિકાના આ દેશોમાં ઉર્જા સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે મહત્વના કરારો થયા.
- નામિબિયા: પર્યાવરણ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ (જેમ કે ચિત્તા પ્રોજેક્ટ) સાથે ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
ચીનના પ્રભુત્વ સામે ભારતનો ‘સોફ્ટ પાવર’
આફ્રિકામાં ચીન છેલ્લા ઘણા સમયથી ‘ડેટ ટ્રેપ’ (કરજની જાળ) નીતિ દ્વારા પોતાનો પગપેસારો કરી રહ્યું છે. તેની સામે ભારતની નીતિ ‘સહયોગ અને સમાન ભાગીદારી’ ની છે. પીએમ મોદીએ તેમના પ્રવચનોમાં વારંવાર ભાર મૂક્યો છે કે ભારત આફ્રિકાની જરૂરિયાતો મુજબ તેમનો વિકાસ કરવા માંગે છે, નહીં કે તેમના પર પોતાની શરતો લાદવા. ભારત ત્યાં આઈટી, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ડિજિટલ પેમેન્ટ (UPI) જેવી ટેકનોલોજી પહોંચાડી રહ્યું છે.
આફ્રિકા કેમ છે ભારત માટે જરૂરી?
- કુદરતી સંસાધનો: આફ્રિકા પાસે તેલ, ગેસ અને દુર્લભ ખનિજોનો વિપુલ ભંડાર છે જે ભારતના વધતા ઉદ્યોગો માટે અનિવાર્ય છે.
- સંરક્ષણ નિકાસ: ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ હેઠળ ભારત હવે આફ્રિકન દેશોને લશ્કરી સાધનો અને હેલિકોપ્ટર નિકાસ કરવા માટે મોટું બજાર જોઈ રહ્યું છે.
- સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં સમર્થન: UN સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ માટે ભારતને આફ્રિકન દેશોના વિશાળ વોટ બેંકની જરૂર છે.
ભવિષ્યની રૂપરેખા
વડાપ્રધાનની આ મુલાકાતોએ આફ્રિકાના લોકોના મનમાં ભારત પ્રત્યેનો વિશ્વાસ વધાર્યો છે. “વસુધૈવ કુટુંબકમ” ની ભાવના સાથે ભારત હવે આફ્રિકાના વિકાસમાં કેવળ ભાગીદાર જ નહીં, પરંતુ એક માર્ગદર્શકની ભૂમિકામાં પણ જોવા મળી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં ભારત-આફ્રિકા સમિટ દ્વારા આ સંબંધો વધુ ગાઢ બનશે તેવી અપેક્ષા છે.
વડાપ્રધાન મોદીના આ સઘન પ્રવાસોએ સાબિત કર્યું છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ હવે રક્ષણાત્મક નહીં પણ સક્રિય (Proactive) છે. આફ્રિકા સાથેના સંબંધોમાં ફૂંકાયેલી આ નવી જાન આવનારા દાયકાઓમાં ભારતને વિશ્વગુરુ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.
