નોકરી સાથે સંસ્કૃતિનું સંવર્ધન કરતા ધર્મરાજસિંહ વાઘેલાની પ્રેરક કહાણી
ગુજરાત સરકારના રમતગમત, યુવા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ વિભાગમાં જિલ્લા યુવા વિકાસ અધિકારી તરીકે સેવા આપતા ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા આજે સમગ્ર દેશમાં એક વિશિષ્ટ ઓળખ ધરાવે છે. તેઓ કોઈ સામાન્ય અધિકારી નહીં પરંતુ પરંપરાગત શિરોભૂષણની અદભૂત કલા સાથે જોડાયેલા વ્યક્તિત્વ છે. પ્રાચીન સમયથી લઈને આધુનિક યુગ સુધી પ્રચલિત 373 પ્રકારની પાઘડીઓ બાંધવાની કુશળતા તેમણે વિકસાવી છે. આટલા વિવિધ પ્રકારની પાઘડી બાંધવાની કલા જાણનાર તરીકે તેઓ દેશભરમાં એકમાત્ર વ્યક્તિ ગણાય છે. તેમની ઓળખ આજે સંસ્કૃતિ અને પરંપરાની જીવંત છાપ બની ગઈ છે.
બાળપણથી જ શોખ
ધર્મરાજસિંહ વાઘેલાને નાનપણથી જ સાફા અને પાઘડી પ્રત્યે વિશેષ આકર્ષણ રહ્યું છે. માત્ર પાંચ વર્ષની ઉંમરે તેમણે પોતાના વતન ગાંગડમાં એક રાજવી પ્રસંગે સાફો બાંધ્યો હતો. પરિવારના શુભ પ્રસંગોમાં વિવિધ પ્રદેશોથી આવેલા સગાંઓની અલગ અલગ પાઘડીઓ જોઈને તેમના મનમાં કૌતુક જાગતું. “આ પાઘડી કેવી રીતે બંધાય?” એવી જિજ્ઞાસા ધીમે ધીમે તેમના જીવનનો માર્ગ બની ગઈ. આ શોખે આગળ જઈને તેમની અનોખી ઓળખ ઘડી.
અભ્યાસ અને પ્રવાસોથી મળેલી પ્રેરણા
રાજકોટમાં સ્નાતક અભ્યાસ દરમિયાન તેઓ એનસીસી સાથે જોડાયા અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના કેમ્પોમાં ભાગ લીધો. રમતગમતમાં પણ તેમની રસલક્ષી હતી અને તેઓ હોકી તથા શૂટિંગના ખેલાડી રહ્યા. આ તમામ પ્રવૃત્તિઓના કારણે તેમને દેશના અનેક રાજ્યોમાં જવાની તક મળી. દરેક પ્રદેશમાં તેમણે ત્યાંની પાઘડી બાંધવાની રીત, પરંપરા અને તેનો સામાજિક અર્થ સમજ્યો. સ્થાનિક જાણકારો પાસેથી શીખીને તેમણે આ કલા પોતાની બનાવી.
દેશ-વિદેશની પાઘડીઓનો અભ્યાસ
મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, દિલ્હી, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, પંજાબ અને ખાસ કરીને રાજસ્થાનમાં તેમણે અનેકવાર પ્રવાસ કર્યો છે. દરેક જગ્યાએ અલગ શૈલી અને અલગ અર્થ સાથે બંધાતી પાઘડીઓનો તેમણે અભ્યાસ કર્યો. એટલું જ નહીં, વિદેશમાં પણ જે પાઘડીઓ બંધાય છે તેની માહિતી તેમણે એકત્ર કરી છે. આ સતત અભ્યાસ અને અનુભવથી આજે તેઓ 373 પ્રકારની પાઘડી બાંધવામાં નિષ્ણાત બન્યા છે. તેમનું માનવું છે કે હજી પણ અનેક શૈલીઓ અજાણી છે.
પાઘડીનો સાંસ્કૃતિક અર્થ
પાઘડી માત્ર માથું ઢાંકવાનું વસ્ત્ર નથી, પરંતુ તે સન્માન, ઓળખ અને સ્વાભિમાનનું પ્રતીક છે. પ્રાચીન સમયમાં યુદ્ધ દરમિયાન હાર પછી લડવૈયાની પાઘડી ઉતારવી અપમાન માનવામાં આવતી. શાંતિના સમયમાં પાઘડી શિરોભૂષણ હતી, જ્યારે યુદ્ધમાં તે રક્ષણનું સાધન બની જતી. સમય, પ્રસંગ, જાતિ અને પ્રદેશ પ્રમાણે પાઘડીઓના સ્વરૂપ બદલાતા આવ્યા છે. આ બદલાવમાં પણ તેની મહત્તા કદી ઓછી થઈ નથી.
શિરોભૂષણની વિવિધ શૈલીઓ
ભારતમાં પાઘ, પાઘડી, સાફો અને ફેંટો જેવા શિરોભૂષણો પ્રચલિત રહ્યા છે. સાફામાં માભો, છોગું, વળ અને ફગ જેવા ભાગો મહત્વ ધરાવે છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ગુજરાતના વિવિધ પ્રદેશોની પાઘડીઓ અલગ ઓળખ ધરાવતી. વડોદરા, સુરત, અમદાવાદ, ઝાલાવાડ, ભાવનગર અને હાલાર જેવી પાઘડીઓ પ્રદેશની ઓળખ માનવામાં આવતી. આ તમામ પરંપરાઓ આજે પણ ઇતિહાસમાં જીવંત છે.
કળાભરેલી કાઠિયાવાડી પાઘડી
વાઘેલાના જણાવ્યા પ્રમાણે સામાન્ય રીતે 9થી 13 મીટર કાપડમાંથી મોટાભાગની ગુજરાતી અને રાજસ્થાની પાઘડીઓ બંધાય છે. 373 પ્રકારોમાં સૌથી વધુ કઠિન અને કળાભરેલી શૈલી કાઠિયાવાડી પાઘડીની ગણાય છે. અગાઉ ગુલખાર કે ઢાકા મલમલના કાપડનો ઉપયોગ થતો હતો. સમય બદલાતા આજે સામગ્રી બદલાઈ ગઈ છે, પરંતુ કળાની મૂળ ભાવના યથાવત છે.
નોકરી કરતાં પરંપરાને પસંદગી
પરંપરાને જીવંત રાખવા માટે ધર્મરાજસિંહ વાઘેલાએ પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટરની નોકરીને બદલે સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રમાં સેવા આપવાનું પસંદ કર્યું. તેઓ આજે પણ પાઘડી બાંધવાની કલા માટે સતત કાર્યરત છે. તેમના આઠ વર્ષના પુત્ર ધ્રુવરાજસિંહને પણ સાફો બાંધતા આવડી ગયું છે. તેમનો સંકલ્પ છે કે ભવિષ્યમાં 373 પ્રકારની પાઘડીઓને કચ્છના પ્રાગ મહેલના મ્યુઝિયમમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે.
યુવાનો સુધી પહોંચતી પરંપરા
વાઘેલાએ અત્યાર સુધીમાં 16 પ્રદર્શનો દ્વારા પાઘડી બાંધવાની કલાનો પ્રચાર કર્યો છે. સાથે સાથે 23 તાલીમ કેમ્પ યોજીને યુવાનોને આ કલા શીખવી છે. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ શીખેલા લગભગ 40 યુવાનો આજે વ્યાવસાયિક રીતે સાફા અને પાઘડી બાંધે છે. આર્થિક રીતે નબળા યુવાનોને તેમણે કાપડ ખરીદી આપીને સહાય પણ કરી છે. આ રીતે તેઓ પોતાની સાથે સાથે આવનારી પેઢી સુધી પરંપરાનો વારસો પહોંચાડી રહ્યા છે.
