મંગળ ગ્રહ પર ‘રહસ્યમય દરવાજો’ અને ‘ચિત્તાના ડાઘ’: નાસાના રોવર્સે ઉકેલ્યા લાલ ગ્રહના અનોખા કોયડા
મંગળ ગ્રહની ઉબડખાબડ સપાટી હંમેશા વૈજ્ઞાનિકો અને અવકાશ પ્રેમીઓ માટે કુતૂહલનો વિષય રહી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં નાસા (NASA) ના ક્યુરિયોસિટી (Curiosity) અને પર્સિવિયરન્સ (Perseverance) રોવર્સે કેટલીક એવી અદભૂત અને વિચિત્ર તસવીરો મોકલી છે, જેણે માત્ર ઇન્ટરનેટ પર સનસનાટી જ નથી મચાવી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોને મંગળના જટિલ ઇતિહાસને સમજવાની નવી તકો પણ આપી છે.
મંગળ પર ‘ગુપ્ત દરવાજો’ અને તેનું સત્ય
મે ૨૦૨૨ માં ક્યુરિયોસિટી રોવરે માઉન્ટ શાર્પ (Mount Sharp) ની ટેકરીઓ પર એક એવી તસવીર ખેંચી હતી, જે પથ્થરમાં કંડારેલા એક સચોટ ‘દરવાજા’ જેવી દેખાતી હતી. આ તસવીરે સોશિયલ મીડિયા પર એલિયન્સના અસ્તિત્વને લઈને નવી ચર્ચા જગાવી હતી. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ કોઈ માનવસર્જિત કે કૃત્રિમ દરવાજો નથી, પરંતુ એક કુદરતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય તિરાડ (joint) છે.
આ કહેવાતો દરવાજો વાસ્તવમાં માત્ર ૧૨ ઇંચ ઊંચો અને ૧૬ ઇંચ પહોળો છે—લગભગ કૂતરાના બહાર નીકળવાના દરવાજા (dog door) જેટલો નાનો. નિષ્ણાતોના મતે, આ આકાર ખડકોના સરકવા અને પવનના ઘસારાને કારણે બન્યો છે, જે મંગળ અને પૃથ્વી બંને પર એક સામાન્ય પ્રક્રિયા છે.
વિચિત્ર પથ્થરોનો ખજાનો: સલ્ફર અને ઝેબ્રા રોક
છેલ્લા એક વર્ષમાં મંગળ પર એવા ઘણા પથ્થરો મળ્યા છે જે પહેલા ક્યારેય જોયા નથી:
- શુદ્ધ સલ્ફર: મે ૨૦૨૪ માં ક્યુરિયોસિટી રોવર એક પથ્થર પરથી પસાર થયું જેના કારણે તે તૂટી ગયો અને તેની અંદર શુદ્ધ સલ્ફરના ચળકતા પીળા સ્ફટિકો દેખાયા. મંગળ પર પહેલીવાર શુદ્ધ સલ્ફર તેના મૂળ સ્વરૂપમાં મળ્યું છે, જે વૈજ્ઞાનિકો માટે એક મોટો કોયડો છે.
- ઝેબ્રા રોક: સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ માં પર્સિવિયરન્સ રોવરે ‘ફ્રેયા કેસલ’ (Freya Castle) નામનો એક પથ્થર જોયો, જેના પર કાળી અને સફેદ પટ્ટીઓ હતી. તેને ‘ઝેબ્રા રોક’ નામ આપવામાં આવ્યું છે અને વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ જ્વાળામુખીની ગતિવિધિઓનું પરિણામ હોઈ શકે છે.
શું ક્યારેય મંગળ પર જીવન હતું? ‘લેપર્ડ સ્પોટ્સ’ ના સંકેત
જુલાઈ ૨૦૨૪ માં ‘ચેયાવા ફોલ્સ’ (Cheyava Falls) નામના પથ્થરની શોધે વૈજ્ઞાનિકોને ઉત્સાહિત કરી દીધા છે. આ પથ્થર પર નાના કાળા અને સફેદ ડાઘ છે જેને ‘લેપર્ડ સ્પોટ્સ’ (ચિત્તા જેવા ડાઘ) કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર આવા ડાઘ ઘણીવાર સૂક્ષ્મજીવોની (microbes) રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓથી બને છે. જોકે આ જીવનનો ચોક્કસ પુરાવો નથી, પરંતુ તેને મંગળ પર પ્રાચીન જીવનના એક ‘સંભવિત બાયોસિગ્નેચર’ માનવામાં આવે છે.
ભ્રમનું મનોવિજ્ઞાન: પેરીડોલિયા (Pareidolia)
મંગળ પર દેખાતી ઘણી ‘અજીબ’ વસ્તુઓ વાસ્તવમાં માનવીય મગજના એક ભ્રમનું પરિણામ હોય છે જેને ‘પેરીડોલિયા’ કહેવામાં આવે છે. આ તે વૃત્તિ છે જેમાં આપણું મગજ અજાણ્યા આકારોમાં જાણીતા ચહેરા અથવા પેટર્ન શોધવા લાગે છે. આ જ કારણે લોકોને મંગળ પર ક્યારેક ‘માનવ ચહેરો’ (૧૯૭૬ની પ્રખ્યાત તસવીર), ક્યારેક ‘માછલી’, ક્યારેક ‘હાડકું’, તો ક્યારેક ‘સ્ત્રીની પ્રતિમા’ જેવી આકૃતિઓ દેખાય છે, જે વાસ્તવમાં માત્ર પવનથી ઘસાયેલા ખડકો અને પડછાયાઓની રમત છે.
Nothing to see here, just the NASA Curiosity Rover inadvertently finding a hidden door on Mars, 200,000,000 odd miles away. pic.twitter.com/teK5QssIzN
— Concerned Citizen (@BGatesIsaPyscho) December 20, 2025
પાણી અને જીવનની શક્યતા
ગેલ ક્રેટર (Gale Crater) માં મળેલી કેટલીક રચનાઓ સૂચવે છે કે મંગળ પર સપાટીની નીચે ભૂગર્ભજળ (groundwater) ઘણા સમય પછી સુધી અસ્તિત્વમાં હતું. સ્રોતો અનુસાર, ભલે આજે મંગળની સપાટી અત્યંત ઠંડી અને વિકિરણોથી (radiation) ભરેલી હોય, પરંતુ તેની નીચે જીવન સુરક્ષિત હોવાની અથવા પ્રાચીનકાળમાં તે રહેવાલાયક હોવાની પ્રબળ શક્યતા છે.
મંગળ ગ્રહના આ રહસ્યમય પથ્થરો કોઈ કોયડાના તે ટુકડાઓ જેવા છે જેને આપણે ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. જે રીતે આપણે વાદળોમાં પ્રાણીઓના આકારો જોઈએ છીએ, તેવી જ રીતે આપણું મગજ આ અજાણ્યા ખડકોમાં અર્થ શોધવાનો પ્રયત્ન કરે છે. વાસ્તવિકતામાં, આ રચનાઓ લાલ ગ્રહના અબજો વર્ષોના જટિલ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અને પર્યાવરણીય ફેરફારોની વાર્તા કહે છે.
