પ્રકૃતિ, પ્રાણી અને માનવ આરોગ્યને જોડતી ખેતીની નવી દિશા
ખેડૂતો સામાન્ય રીતે ખેતીને આવકનું સાધન માને છે, પરંતુ પાટણ જિલ્લાના હારીજ તાલુકાના રાવિન્દ્રા ગામના હજુરજી ઠાકોરે ખેતીને સેવા તરીકે સ્વીકારી છે. તેમના માટે ખેતર માત્ર ઉપજ આપતું સ્થાન નથી, પરંતુ જનઆરોગ્ય, પર્યાવરણ અને જીવદયાનું કેન્દ્ર છે. છેલ્લા પંદર વર્ષથી તેઓ પોતાના ખેતરમાં આયુર્વેદિક ઔષધિઓ અને દુર્લભ બનતી વનસ્પતિઓ ઉગાડી રહ્યા છે. આ ઔષધિઓનું તેઓ કોઈ મૂલ્ય લીધા વિના વિતરણ કરે છે, જેના કારણે તેઓ ‘અન્નદાતા’ સાથે ‘ઔષધિદાતા’ તરીકે ઓળખાય છે.
અનુભવ અને સંવેદનાથી ઊભી થયેલી વિચારધારા
હજુરજી ઠાકોરનો ઉછેર ખેડૂત પરિવારમાં થયો હોવાથી બાળપણથી જ ખેતી અને પશુપાલન સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ રહ્યો છે. ઔપચારિક શિક્ષણ ઓછું હોવા છતાં જીવનના અનુભવથી તેમણે પ્રકૃતિ અને ખેતીને નજીકથી સમજ્યા છે. અગાઉ ગામડાઓમાં ઘરગથ્થુ અને આયુર્વેદિક ઉપચાર સામાન્ય હતા, પરંતુ સમય જતાં ઘણી વનસ્પતિઓ અદૃશ્ય થવા લાગી. આ બદલાવ જોઈ તેઓ ચિંતિત થયા અને પ્રકૃતિ આધારિત ખેતી તરફ આગળ વધવાનો નિર્ણય કર્યો.
એક વીઘામાં ઊગેલો ઔષધિનો સંસાર
વર્ષ 2010 બાદ હજુરજીએ પોતાના ખેતરના એક વીઘા વિસ્તારમાં પરંપરાગત ખેતી બંધ કરી ઔષધિ વાવેતર શરૂ કર્યું. આજે તેમના ખેતરમાં અશ્વગંધા, સર્પગંધા, કાલમેઘ, જયેષ્ઠિમધ, તુલસી, સરગવો, ડોડી અને અન્ય અનેક ઔષધિઓ જોવા મળે છે. સાથે સાથે તેમણે હીરડી, નાલી, ચીપડો, જીલડો અને વાંસેટી જેવી લુપ્ત થતી વનસ્પતિઓનું પણ સંવર્ધન શરૂ કર્યું છે. આ ખેતર હવે જીવંત ઔષધિ ભંડાર બની ગયું છે.
આરોગ્ય માટે ઉપયોગી પ્રાકૃતિક ખજાનો
હજુરજી દ્વારા ઉગાડવામાં આવતી ઔષધિઓ અનેક આરોગ્ય સમસ્યાઓમાં ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. ડોડી આંખોની દ્રષ્ટિ માટે લાભદાયી છે, જ્યારે સરગવો શરીરમાં વિટામિન B-12ની ઉણપ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. અશ્વગંધા શક્તિ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવામાં સહાયક છે. હીરડી અને નાલી જેવી દુર્લભ વનસ્પતિઓ પરંપરાગત આયુર્વેદિક ઉપચારમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. આ તમામ જ્ઞાન તેઓ લોકો સાથે ખુલ્લેઆમ વહેંચે છે.
નિઃશુલ્ક ઔષધિ વિતરણથી માનવીય સેવા
હજુરજી ઠાકોરની સેવા માત્ર તેમના ગામ પૂરતી મર્યાદિત નથી. ઉત્તર ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી લોકો અને આયુર્વેદિક વૈદ્યો જરૂર પડતાં તેમના ખેતરે આવે છે. તેઓ દરેકને જરૂર મુજબ ઔષધિઓ નિઃશુલ્ક આપે છે. તેમના માટે આ પ્રવૃત્તિ કોઈ વ્યવસાય નથી, પરંતુ સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી છે. આ કારણે અનેક લોકો તેમને આશીર્વાદ આપે છે અને પ્રેરણા મેળવે છે.
જીવદયા અને પર્યાવરણનું સંવર્ધન
ઔષધિઓ સાથે સાથે હજુરજીએ ખેતરની આજુબાજુ અનેક ફળવૃક્ષો વાવ્યા છે. આ વૃક્ષોના ફળોનું વેચાણ તેઓ કરતા નથી, પરંતુ પક્ષીઓ અને પશુઓ માટે ખુલ્લા મૂકે છે. પરિણામે તેમનું ખેતર આજે પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું છે. પ્રકૃતિ, પ્રાણી અને માનવ આરોગ્યને એકસાથે જાળવવાનો તેમનો અભિગમ ખેતીને માનવીય સ્વરૂપ આપે છે.
આજના સમયમાં પ્રેરણારૂપ જીવનયાત્રા
રાસાયણિક દવાઓ અને નફાકારક ખેતીની દોડ વચ્ચે હજુરજી ઠાકોરની સેવા સમાજ માટે દીવો બની છે. તેમની પંદર વર્ષની યાત્રા બતાવે છે કે ખેતી માત્ર પાક ઉત્પાદન નથી, પરંતુ કુદરત સાથે સહઅસ્તિત્વ છે. તેમના કાર્યથી યુવા પેઢી અને અન્ય ખેડૂતોને નવી દિશા મળે છે. રાવિન્દ્રા ગામનો આ સાદો ખેડૂત આજે સમગ્ર વિસ્તારમાં પ્રેરણાનો સ્ત્રોત બન્યો છે.
