1968 ગ્રીનલેન્ડ પરમાણુ વિમાન દુર્ઘટના: ‘થૂલે ગેટ’નું રહસ્ય અને ખોવાયેલો પરમાણુ બોમ્બ
થૂલે એર બેઝ, ગ્રીનલેન્ડ – 21 જાન્યુઆરી 1968ના રોજ શીત યુદ્ધ (Cold War) દરમિયાન એક અમેરિકન B-52 બોમ્બર વિમાન ગ્રીનલેન્ડમાં થૂલે એર બેઝ પાસે દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. આ ઘટનાએ માત્ર કિરણોત્સર્ગી (Radioactive) પ્રદૂષણ જ ન ફેલાવ્યું, પરંતુ દાયકાઓ સુધી ચાલનારા રાજકીય વિવાદ ‘થૂલેગેટ’ (Thulegate) ને પણ જન્મ આપ્યો.
અકસ્માતની ભયાનક રાત
અમેરિકન વાયુસેના (USAF) નું વિમાન ‘HOBO 28’ ચાર B28FI થર્મોન્યુક્લિયર બોમ્બ સાથે એક ગુપ્ત “Chrome Dome” મિશન પર હતું. ઉડાન દરમિયાન કેબિનમાં રાખેલા હીટિંગ વેન્ટ પરના ફોમ કુશનમાં આગ લાગી, જેના કારણે કોકપિટ ધુમાડાથી ભરાઈ ગયું અને વીજળી ગુલ થઈ ગઈ. ક્રૂના સાત સભ્યોમાંથી છ સુરક્ષિત બહાર નીકળવામાં સફળ રહ્યા, પરંતુ એક સભ્ય, લિયોનાર્ડ સ્વિટેન્કોનું વિમાનમાંથી બહાર કૂદતી વખતે માથામાં ઈજા થવાને કારણે મૃત્યુ થયું.
વિમાન થૂલે એર બેઝથી લગભગ 7.5 માઈલ દૂર દરિયાઈ બરફ પર તૂટી પડ્યું. જોકે કોઈ પરમાણુ વિસ્ફોટ થયો ન હતો, પરંતુ વિમાનમાં રહેલા પરંપરાગત વિસ્ફોટકો ફાટવાને કારણે ચારેય પરમાણુ બોમ્બ તૂટી ગયા અને કિરણોત્સર્ગી પ્લુટોનિયમ અને યુરેનિયમ મોટા વિસ્તારમાં ફેલાઈ ગયા.
ઓપરેશન “ક્રેસ્ટેડ આઈસ” (Project Crested Ice)
આ પરમાણુ કટોકટીને “બ્રોકન એરો” (Broken Arrow) નામ આપવામાં આવ્યું. અમેરિકા અને ડેનમાર્કે તરત જ સફાઈ અભિયાન શરૂ કર્યું, જેને “પ્રોજેક્ટ ક્રેસ્ટેડ આઈસ” કહેવામાં આવ્યું. ભીષણ આર્કટિક શિયાળામાં, જ્યાં તાપમાન -40°F થી -76°F સુધી નીચે જતું રહેતું હતું, ત્યાં કામદારોએ કિરણોત્સર્ગી બરફ અને કાટમાળ હટાવવા માટે દિવસ-રાત કામ કર્યું. લગભગ 93-95 ટકા દૂષિત સામગ્રીને હટાવીને સીલબંધ ટેન્કોમાં અમેરિકા મોકલવામાં આવી હતી.
ગુમ થયેલા બોમ્બનું રહસ્ય
અકસ્માતના ઘણા વર્ષો પછી 2008માં BBCના એક અહેવાલે સનસનાટી મચાવી દીધી હતી, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે એક પરમાણુ બોમ્બ ક્યારેય મળ્યો જ નહોતો. જોકે, ડેનમાર્ક સરકાર દ્વારા 2009માં કરવામાં આવેલી વિસ્તૃત તપાસમાં આ દાવાઓને ફગાવી દેતા કહેવામાં આવ્યું હતું કે વિમાનના ચારેય બોમ્બ નાશ પામ્યા હતા. રિપોર્ટ મુજબ, જે શોધવામાં આવી રહ્યું હતું તે બોમ્બનો એક ભાગ (સેકન્ડરી સ્ટેજનો યુરેનિયમ કોર) હતો, જેને “માર્શલનો દંડો” (marshal’s baton) કહેવામાં આવે છે.
‘થૂલેગેટ’ અને રાજકીય વિવાદ
આ અકસ્માત ડેનમાર્ક માટે મોટું રાજકીય સંકટ બની ગયો, કારણ કે તેની સત્તાવાર નીતિ 1957 થી પોતાના ક્ષેત્રને “પરમાણુ મુક્ત ક્ષેત્ર” રાખવાની હતી. 1995માં સામે આવેલા દસ્તાવેજો પરથી જાણવા મળ્યું કે તત્કાલીન વડાપ્રધાન એચ. સી. હેન્સેને ગુપ્ત રીતે અમેરિકાને ગ્રીનલેન્ડમાં પરમાણુ હથિયારો રાખવાની મૌન સ્વીકૃતિ આપી હતી. આ ખુલાસાને ડેનિશ પ્રેસમાં “થૂલેગેટ” તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો.
આરોગ્ય સંબંધી ચિંતાઓ
સફાઈ અભિયાનમાં સામેલ ડેનિશ કામદારોએ પછીના વર્ષોમાં કેન્સર અને અન્ય રેડિયેશન સંબંધિત બીમારીઓની ફરિયાદ કરી હતી. 1995માં ડેનિશ સરકારે લગભગ 1,700 કામદારોને વળતર તરીકે 50,000 ક્રોનર ચૂકવ્યા હતા, છતાં સરકારે સત્તાવાર રીતે આ અકસ્માત અને બીમારીઓ વચ્ચેના સીધા સંબંધને નકારી કાઢ્યો હતો.
આ સફાઈ અભિયાનનો પડકાર એવો હતો કે જાણે કોઈ વિશાળ સફેદ ચાદર (બરફ) પર પડેલી કાળી શાહી (દૂષિત ઈંધણ) ને સુકાઈ જાય અને ચાદરની નીચે ઉતરી જાય તે પહેલાં તેને ખોતરીને સાફ કરવી, જેથી આખું બિસ્તર ખરાબ ન થાય.
