કૃષિ બજેટ ૨૦૨૬: હવે માત્ર રાહત નહીં, ખેતીમાં ‘સ્ટ્રક્ચરલ’ પરિવર્તનની તૈયારી! ટેકનોલોજી અને આબોહવા સુરક્ષા પર રહેશે વિશેષ ભાર
કેન્દ્રીય બજેટની પૂર્વસંધ્યાએ ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રમાં મોટા પાયે પરિવર્તનની અપેક્ષાઓ સેવાઈ રહી છે. ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ હોવા છતાં, આ ક્ષેત્ર હજુ પણ અનેક માળખાગત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બજેટ ૨૦૨૬માં ટૂંકા ગાળાની સબસિડી કે રાહતોને બદલે લાંબા ગાળાના માળખાગત (Structural) સુધારાઓ પર ભાર મૂકવાની તાતી જરૂર છે. વધતી જતી વસ્તી અને બદલાતા હવામાન વચ્ચે કૃષિ ઉત્પાદકતા જાળવી રાખવા માટે ટેકનોલોજી અને ક્લાયમેટ રેઝિલિયન્સ એટલે કે આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવાની શક્તિ વિકસાવવી એ આ બજેટનો મુખ્ય એજન્ડા હોવો જોઈએ.
કૃષિ ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજી અને ડિજિટાઈઝેશનનું મહત્વ
આધુનિક યુગમાં ખેતીને નફાકારક બનાવવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અનિવાર્ય છે. બજેટ ૨૦૨૬માં સરકાર પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે ‘એગ્રી-ટેક’ સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે વિશેષ પ્રોત્સાહનો જાહેર કરે. ડ્રોન ટેકનોલોજી, સેન્સર-આધારિત સિંચાઈ પદ્ધતિ અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) દ્વારા જમીનનું પરીક્ષણ કરવા જેવી બાબતોને ગ્રામીણ સ્તરે પહોંચાડવા માટે મોટા રોકાણની જરૂર છે. જો ખેડૂતોને પાકની વાવણીથી લઈને લણણી સુધી સચોટ ડેટા અને ટેકનિકલ માર્ગદર્શન મળે, તો ખર્ચમાં ઘટાડો અને ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.
આબોહવા પરિવર્તન અને ક્લાયમેટ રેઝિલિયન્સ પર ફોકસ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનિયમિત વરસાદ, ગરમીનું મોજું અને અચાનક આવતા પૂરને કારણે કૃષિ પાકને મોટું નુકસાન થયું છે. આથી, બજેટ ૨૦૨૬માં ‘ક્લાયમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચર’ માટે અલગ ફંડની ફાળવણી થવી જોઈએ. ખેડૂતોને એવા બીજ પૂરા પાડવામાં આવે જે દુષ્કાળ કે વધુ વરસાદ સામે ટકી શકે. આ ઉપરાંત, જળ સંરક્ષણ માટે માઇક્રો-ઇરીગેશન (ટપક સિંચાઈ) ને પ્રોત્સાહન આપવું એ પણ લાંબા ગાળાના સુધારાનો એક મહત્વનો ભાગ હોવો જોઈએ. આબોહવા સામે ટકી શકે તેવી ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી ખેડૂતોની આર્થિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થશે.
કૃષિ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કોલ્ડ સ્ટોરેજ નેટવર્કનું મજબૂતીકરણ
ભારતમાં લણણી પછી યોગ્ય સંગ્રહના અભાવે અનાજ અને શાકભાજીનો મોટો જથ્થો બગડી જાય છે. આ માળખાગત ખામીને દૂર કરવા માટે બજેટમાં ગ્રામીણ સ્તરે કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને વેરહાઉસિંગ સુવિધાઓ માટે મોટી જોગવાઈ થવી જોઈએ. પબ્લિક-પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP) મોડલ હેઠળ ફૂડ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ સ્થાપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. જો ખેડૂતોના ઉત્પાદનને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે અને તેનું મૂલ્યવર્ધન (Value Addition) કરવામાં આવે, તો તેમને બજારમાં સારા ભાવ મળી શકે છે અને કૃષિ કચરો પણ ઘટશે.
સીધા રોકાણ અને સંશોધન (R&D) માટે પ્રોત્સાહન
ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ પાછળનો ખર્ચ વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા ઘણો ઓછો છે. બજેટ ૨૦૨૬માં કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓને વધુ ગ્રાન્ટ ફાળવવી જોઈએ જેથી તેઓ નવી ખેતી પદ્ધતિઓ અને રોગપ્રતિકારક પાકો વિકસાવી શકે. જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે જૈવિક ખેતી (Organic Farming) અને કુદરતી ખેતી પર પણ સંશોધન વધારવાની જરૂર છે. સરકાર જો આરએન્ડડી (R&D) માં લાંબા ગાળાનું રોકાણ કરશે, તો જ ભારત ખાદ્ય સુરક્ષાની સાથે સાથે કૃષિ નિકાસમાં પણ વિશ્વમાં અગ્રેસર બની શકશે.
સપ્લાય ચેઈન અને માર્કેટ એક્સેસમાં સુધારા
ખેડૂતને તેના ઉત્પાદનનો યોગ્ય ભાવ મળે તે માટે કાર્યક્ષમ સપ્લાય ચેઈન અત્યંત જરૂરી છે. બજેટમાં ‘ઈ-નામ’ (e-NAM) જેવી ડિજિટલ મંડીઓને વધુ મજબૂત કરવા અને ખેડૂતોને સીધા ગ્રાહકો કે મોટા વેપારીઓ સાથે જોડવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ વિકસાવવા પર ભાર મૂકવો જોઈએ. વચેટિયાઓની ભૂમિકા ઘટાડવા માટે લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રે રેલવે અને માર્ગ પરિવહનનો સુમેળ સાધવો જોઈએ. ખેડૂતોને માર્કેટ ઈન્ટેલિજન્સ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે તો તેઓ બજારની માંગ મુજબ પાકની પસંદગી કરી શકશે, જે તેમની આવક બમણી કરવામાં નિર્ણાયક સાબિત થશે.
કૃષિ ધિરાણ અને વીમા કવચનું સરળ સરળીકરણ
નાણાકીય સહાય એ કૃષિ ક્ષેત્રની કરોડરજ્જુ છે. બજેટ ૨૦૨૬માં કૃષિ ધિરાણના લક્ષ્યાંકને વધારવાની સાથે સાથે લોન લેવાની પ્રક્રિયાને પણ સરળ બનાવવી જોઈએ. પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના (PMFBY) ને વધુ વ્યાપક અને ટેકનોલોજી-આધારિત બનાવવી જોઈએ જેથી પાક નુકસાનની સ્થિતિમાં ખેડૂતોને ક્લેઈમની રકમ ઝડપથી મળી શકે. જો ખેડૂતો પાસે પર્યાપ્ત નાણાકીય કવચ અને ઓછું દેવું હશે, તો તેઓ ખેતીમાં નવા પ્રયોગો કરવા માટે વધુ હિંમત દાખવી શકશે અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં લાંબા ગાળાની સ્થિરતા આવશે.
