કાગળની નોટોને અલવિદા! RBI ભારતમાં લાવશે પોલિમર નોટો, બચશે કરોડો રૂપિયા

ભારતમાં ચલણી નોટોની સુરક્ષા, ટકાઉપણું અને ઉત્પાદન ખર્ચ હંમેશાં ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને સરકાર માટે ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. કાગળની નોટોનું ટૂંકું આયુષ્ય, વારંવાર ફાટી જવું, ભેજ અને ગંદકીને કારણે ખરાબ થવું તેમજ નકલી નોટો (FICN) નું દૂષણ નાથવા માટે હવે ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થામાં એક મોટો યુગ-પરિવર્તનકારી બદલાવ આવવાની શક્યતા છે. RBI ના પ્રિન્ટિંગ યુનિટે પોલિમર આધારિત નોટોના ઉત્પાદન માટે દરખાસ્તો (Proposals) મંગાવી છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત હવે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર નોટો અપનાવવા તરફ ગંભીરતાથી આગળ વધી રહ્યું છે.

ભારતમાં યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ (UPI) અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં અસાધારણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ હોવા છતાં, દેશમાં રોકડ (Cash) ની માંગ હજુ પણ ખૂબ ઊંચી છે. ખાસ કરીને નાના વ્યવસાયો અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં રોકડ વ્યવહારો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પરંતુ રોકડના આ અતિશય વપરાશને કારણે કાગળની નોટો ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે, ફાટી જાય છે અથવા ગંદી થઈ જાય છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના આંકડા મુજબ, દર વર્ષે નવી નોટો છાપવા પાછળ આશરે ₹૫,૦૦૦ કરોડનો જંગી ખર્ચ થાય છે.

આ સ્થિતિમાં, ચલણી નોટોનું આયુષ્ય વધારવા, નોટ છાપવાનો વાર્ષિક ખર્ચ ઘટાડવા અને નકલી નોટોના કારોબારને નાથવા માટે RBI કાગળની નોટોના સ્થાને ‘પોલિમર નોટ્સ’ (Polymer Notes) લાવવા ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે.

કાગળની નોટોનો મોટો ખર્ચ અને બગાડ

ભારતીય અર્થતંત્રમાં દર વર્ષે અબજો રૂપિયાની જૂની અને ક્ષતિગ્રસ્ત નોટોને ચલણમાંથી પાછી ખેંચીને તેનો નાશ કરવો પડે છે. ૨૦૧૬ ની નોટબંધી પછીથી અત્યાર સુધીમાં આશરે ₹૫૦ લાખ કરોડ મૂલ્યની નવી નોટો જારી કરવામાં આવી છે, જેમાંથી મોટી માત્રામાં જૂની નોટો સતત બદલવી પડી છે.

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં જ નોટોના પ્રિન્ટિંગ પાછળ ₹૪,૮૭૫ કરોડથી વધુનો ખર્ચ થયો હતો. એક રિપોર્ટ અનુસાર, સિસ્ટમમાં આવતી દરેક ૧૦૦ નવી નોટો સામે આશરે ૭૧ જૂની કે ફાટેલી નોટો પાછી ખેંચવી પડે છે. કાગળની નોટો પાણી, ધૂળ, પરસેવો અને વારંવાર ગડી વાળવાથી ઝડપથી બગડી જાય છે, જે સરકાર અને RBI પર સતત આર્થિક બોજ બનાવે છે.

પોલિમર નોટોના મુખ્ય ફાયદા અને સુરક્ષા સુવિધાઓ

પોલિમર કરન્સી એક ખાસ પ્રકારના સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:

અસાધારણ ટકાઉપણું: પોલિમર નોટો કાગળની સરખામણીએ ૩ થી ૫ ગણું વધુ આયુષ્ય ધરાવે છે. તે વોટરપ્રૂફ હોય છે, ધૂળ કે તેલથી બગડતી નથી અને તેને આસાનીથી ફાડી શકાતી નથી.
નકલી નોટો પર અંકુશ: ભારતમાં ₹૫૦૦ ની નકલી નોટો એક મોટો પડકાર છે. પોલિમર નોટોમાં પારદર્શક વિન્ડો (Transparent Windows), સ્પેશિયલ કલર-શિફ્ટિંગ ઇંક, માઇક્રો-પ્રિન્ટિંગ અને હોલોગ્રામ જેવા એડવાન્સ સિક્યોરિટી ફિચર્સ ઉમેરી શકાય છે, જેની હુબહુ નકલ કરવી અશક્ય સમાન છે.
પર્યાવરણને અનુકૂળ: જોકે પોલિમર નોટનો પ્રારંભિક ઉત્પાદન ખર્ચ કાગળ કરતાં થોડો વધુ હોય છે, પરંતુ તે લાંબો સમય ચાલતી હોવાથી કાગળ, શાહી અને ઉર્જાનો વપરાશ ઘટે છે. ઉપરાંત, નકામી થયેલી પોલિમર નોટોને રિસાઇકલ કરીને પ્લાસ્ટિકની અન્ય વસ્તુઓ બનાવી શકાય છે.

વૈશ્વિક અનુભવો: ઓસ્ટ્રેલિયાથી બ્રિટન સુધીની સફળતા

પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ વૈશ્વિક સ્તરે ખૂબ સફળ રહ્યો છે:

ઓસ્ટ્રેલિયા: ૧૯૮૮ માં વિશ્વની પ્રથમ પોલિમર નોટ જારી કરનાર ઓસ્ટ્રેલિયાએ ૧૯૯૬ સુધીમાં તમામ મૂલ્યોની કાગળની નોટો નાબૂદ કરીને સંપૂર્ણ પોલિમર કરન્સી અપનાવી લીધી હતી.
યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK): બ્રિટને ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૧ વચ્ચે પોતાના £5, £10, £20 અને £50 ની નોટોને પોલિમરમાં ફેરવી દીધી, જેનાથી ત્યાં નકલી નોટોના કેસોમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો.
અન્ય દેશો: કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપોર, મલેશિયા અને વિયેતનામ જેવા દેશો પણ સફળતાપૂર્વક પોલિમર ચલણ ચલાવી રહ્યા છે.

ભારતનો ભૂતકાળનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ અને ભવિષ્યનો માર્ગ

ભારતમાં ૨૦૧૨ માં ₹૧૦ ની પોલિમર નોટોનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ કેટલાક પસંદગીના શહેરોમાં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, તે સમયે ભારતીય વાતાવરણની અતિશય ગરમી અને એટીએમ (ATM) મશીનો સાથેની ટેકનિકલ અનુકૂળતાના પ્રશ્નોને કારણે તેને વ્યાપક સ્તરે લાગુ કરી શકાયો ન હતો.

હવે, આધુનિક ટેકનોલોજીકલ સુધારા અને વૈશ્વિક સફળતાને ધ્યાનમાં રાખીને RBI ના નોટ પ્રિન્ટિંગ યુનિટે દરખાસ્તો મંગાવીને ફરીથી પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવી છે. જો ભારત તબક્કાવાર રીતે પોલિમર નોટો રજૂ કરે છે, તો લાંબા ગાળે દેશના કરોડો રૂપિયાની બચત થશે અને ચલણી સિસ્ટમ વધુ સુરક્ષિત અને પારદર્શક બનશે.