અદાણી ડિફેન્સ અને ઈન્ડો-રશિયન રાઇફલ્સ વચ્ચે AK-203 માટે પાંચ વર્ષના દારૂગોળા સપ્લાય કરાર
ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા અને સ્વદેશી ઉત્પાદનને વધુ મજબૂત બનાવે તેવી મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે અદાણી ડિફેન્સ એન્ડ એરોસ્પેસે ઈન્ડો-રશિયન રાઇફલ્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (IRRPL) સાથે પાંચ વર્ષના વ્યૂહાત્મક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ અદાણી ડિફેન્સ ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે તૈયાર કરવામાં આવતી AK-203 એસોલ્ટ રાઇફલ માટે 7.62×39 mm સ્મોલ-કેલિબર દારૂગોળો પૂરો પાડશે.
આ કરારનું મહત્વ માત્ર રાઇફલ માટે દારૂગોળો પૂરો પાડવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. આ વ્યવસ્થાથી AK-203 રાઇફલ અને તેના માટે જરૂરી દારૂગોળો—બંનેના ઉત્પાદનને ભારતમાં એક જ સંકલિત સપ્લાય ચેઇન સાથે જોડવામાં આવી રહ્યા છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં કોઈપણ દેશ માટે આ પ્રકારની સ્થાનિક અને સંકલિત ઉત્પાદન વ્યવસ્થા વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
રાઇફલથી લઈને દારૂગોળા સુધીનું ઉત્પાદન ભારતમાં
AK-203 એસોલ્ટ રાઇફલનું ઉત્પાદન ઉત્તર પ્રદેશના અમેઠી જિલ્લાના કોરવા ખાતે સ્થિત IRRPLની ઉત્પાદન સુવિધામાં કરવામાં આવી રહ્યું છે. બીજી તરફ, રાઇફલમાં ઉપયોગમાં લેવાતા 7.62×39 mm દારૂગોળાનું ઉત્પાદન અદાણી ડિફેન્સ એન્ડ એરોસ્પેસ દ્વારા કાનપુર ખાતે સ્થાપિત આધુનિક ઉત્પાદન સુવિધામાં કરવામાં આવશે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો એક જ રાઇફલ સિસ્ટમના બે મહત્વપૂર્ણ ઘટકોનું ઉત્પાદન દેશના અલગ-અલગ ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોમાં, પરંતુ સંપૂર્ણપણે ભારતીય ઉત્પાદન ક્ષમતાના આધારે કરવામાં આવશે. આ મોડલ સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન વિકસાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
સામાન્ય રીતે આધુનિક સૈન્ય વ્યવસ્થામાં હથિયારની ઉપલબ્ધતા જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, એટલી જ તેના માટે સતત અને વિશ્વસનીય દારૂગોળાની ઉપલબ્ધતા પણ જરૂરી છે. કોઈપણ હથિયાર પ્રણાલી માટે લાંબા ગાળાની ઓપરેશનલ તૈયારી જાળવવા માટે દારૂગોળાની સ્થિર સપ્લાય ચેઇન જરૂરી બને છે. આ દૃષ્ટિએ પાંચ વર્ષનો આ કરાર ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
ભારત-રશિયા સંરક્ષણ સહકારનું નવું સ્વરૂપ
AK-203 પ્રોજેક્ટ ભારત અને રશિયા વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલતા સંરક્ષણ સહકારનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે AK-203 એસોલ્ટ રાઇફલનું સ્થાનિક ઉત્પાદન કરવા માટે ભારત-રશિયા આંતર-સરકારી કરાર હેઠળ 2019માં ઈન્ડો-રશિયન રાઇફલ્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડની રચના કરવામાં આવી હતી.
IRRPLમાં રશિયન તરફથી કન્સર્ન કલાશ્નિકોવ અને રોસોબોરોનેક્સપોર્ટ જેવા ભાગીદારો છે, જ્યારે ભારતીય તરફથી એડવાન્સ્ડ વેપન્સ એન્ડ ઇક્વિપમેન્ટ ઇન્ડિયા લિમિટેડ અને મ્યુનિશન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ ભાગીદાર છે.
આ સંયુક્ત સાહસનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં AK-203 રાઇફલનું ઉત્પાદન કરવો અને સમય જતાં દેશની સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવાનો છે. ઉત્તર પ્રદેશના અમેઠીના કોરવા ખાતે આ માટે વિશિષ્ટ ઉત્પાદન સુવિધા વિકસાવવામાં આવી છે.
ડિસેમ્બર 2021માં IRRPL સાથે 6,01,427 AK-203 રાઇફલ્સના ઉત્પાદન માટે કરાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ રાઇફલ્સનું ઉત્પાદન કોરવા ખાતે કરવાની યોજના છે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતના નાના હથિયારોના ક્ષેત્રમાં સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપનારી મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે જોવામાં આવ્યો છે.
દારૂગોળો પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં હથિયારનું ઉત્પાદન ઘણીવાર ચર્ચાનો કેન્દ્ર બને છે, પરંતુ તેની સાથે સંકળાયેલા દારૂગોળાના સ્થાનિક ઉત્પાદનનું મહત્વ પણ એટલું જ છે. રાઇફલનું ઉત્પાદન દેશમાં થતું હોય પરંતુ તેના માટે જરૂરી દારૂગોળા માટે વિદેશી સપ્લાય પર આધાર રાખવો પડે, તો સમગ્ર સિસ્ટમની સપ્લાય ચેઇન સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી બની શકતી નથી.
આ જ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને અદાણી ડિફેન્સ એન્ડ એરોસ્પેસ અને IRRPL વચ્ચેનો કરાર વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. AK-203 માટે જરૂરી 7.62×39 mm દારૂગોળો ભારતમાં જ તૈયાર થવાથી રાઇફલ અને એમ્યુનિશન બંને માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન આધાર ઊભો થશે.
કાનપુરમાં અદાણી ડિફેન્સ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી સ્મોલ-કેલિબર એમ્યુનિશન ઉત્પાદન ક્ષમતા આ ભાગીદારીનો મહત્વપૂર્ણ આધાર બની રહી છે. આ પ્રકારની આધુનિક ઉત્પાદન સુવિધાઓ ભારતમાં નાના હથિયારો માટે જરૂરી દારૂગોળાની લાંબા ગાળાની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
આત્મનિર્ભર ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રને વેગ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે. સ્વદેશી ડિઝાઇન, ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી અને સપ્લાય ચેઇનને પ્રોત્સાહન આપવાની નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દેશની સૈન્ય જરૂરિયાતો માટે મજબૂત સ્થાનિક ઔદ્યોગિક આધાર ઊભો કરવાનો છે.
AK-203 સાથે જોડાયેલો આ નવો કરાર પણ આ જ દિશામાં આગળનું પગલું કહી શકાય. અહીં માત્ર અંતિમ ઉત્પાદન ભારતમાં બનાવવાનું લક્ષ્ય નથી, પરંતુ રાઇફલના ઉપયોગ માટે જરૂરી મહત્વપૂર્ણ ઉપભોગ્ય સામગ્રી—દારૂગોળો—પણ દેશમાં જ બનાવવામાં આવશે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા ભવિષ્યમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં વધુ ભારતીય કંપનીઓ અને સપ્લાયરો માટે તકો ઊભી કરી શકે છે. ખાસ કરીને મેટલ કમ્પોનન્ટ્સ, પ્રોપેલન્ટ્સ, પેકેજિંગ, મશીનિંગ, ગુણવત્તા પરીક્ષણ અને લોજિસ્ટિક્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ વિકસવાની સંભાવના રહે છે.
વ્યૂહાત્મક તૈયારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ
ભારત જેવા વિશાળ અને ભૌગોલિક રીતે પડકારજનક દેશમાં સશસ્ત્ર દળો માટે હથિયારો અને દારૂગોળાની સતત ઉપલબ્ધતા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. સરહદી વિસ્તારોમાં તણાવની પરિસ્થિતિ હોય કે લાંબા સમય સુધી ચાલતી ઓપરેશનલ જરૂરિયાતો—સૈન્ય પાસે જરૂરી સાધનો અને દારૂગોળાનો પૂરતો જથ્થો હોવો આવશ્યક છે.
સ્થાનિક ઉત્પાદનથી સપ્લાય ચેઇન પર વધુ નિયંત્રણ મેળવી શકાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પરિવહન, વૈશ્વિક બજારની અનિશ્ચિતતા અથવા વિદેશી સપ્લાયરો પરની નિર્ભરતાથી ઊભા થતા કેટલાક જોખમો પણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
પાંચ વર્ષનો કરાર આ દૃષ્ટિએ લાંબા ગાળાની સપ્લાય આયોજન માટે આધાર પૂરો પાડે છે. તે ઉત્પાદન ક્ષમતાના આયોજન, કાચા માલની વ્યવસ્થા અને ગુણવત્તા જાળવણી જેવા પાસાઓને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ઉત્તર પ્રદેશના સંરક્ષણ ઉત્પાદન કેન્દ્રોને પ્રોત્સાહન
આ પ્રોજેક્ટનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસો ઉત્તર પ્રદેશમાં વિકસતા સંરક્ષણ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ સાથે જોડાયેલો છે. અમેઠીના કોરવામાં AK-203 રાઇફલનું ઉત્પાદન અને કાનપુરમાં સ્મોલ-કેલિબર દારૂગોળાનું ઉત્પાદન—બંને સુવિધાઓ રાજ્યમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રની ઔદ્યોગિક ક્ષમતાને વિસ્તૃત કરવામાં યોગદાન આપી રહી છે.
આવી મોટી ઉત્પાદન સુવિધાઓની આસપાસ સ્થાનિક સપ્લાયર, ટેક્નિકલ સર્વિસ પ્રોવાઇડર, લોજિસ્ટિક્સ કંપનીઓ અને કુશળ માનવબળ માટે નવી તકો ઊભી થવાની સંભાવના રહે છે. પરિણામે સંરક્ષણ ઉત્પાદન માત્ર સૈન્ય જરૂરિયાતો પૂરી કરતું ક્ષેત્ર ન રહીને ઔદ્યોગિક વિકાસ અને રોજગાર સર્જનનું પણ માધ્યમ બની શકે છે.
વૈશ્વિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન તરફ ભારતની આગળ વધતી સફર
ભારત લાંબા સમયથી વિશ્વના મોટા સંરક્ષણ બજારોમાંનું એક રહ્યું છે. હવે દેશનું ધ્યાન માત્ર સંરક્ષણ સાધનોની ખરીદીથી આગળ વધીને ઉત્પાદન અને નિકાસ ક્ષમતા વિકસાવવા તરફ પણ છે.
AK-203 પ્રોજેક્ટમાં રશિયન ટેક્નોલોજી અને ભારતીય ઉત્પાદન ક્ષમતાનું સંયોજન જોવા મળે છે. તેના સાથે હવે સ્થાનિક દારૂગોળા ઉત્પાદન જોડાતા સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનનું વધુ એક મહત્વપૂર્ણ કડી ભારતમાં આવી રહી છે.
અદાણી ડિફેન્સ એન્ડ એરોસ્પેસ અને IRRPL વચ્ચેનો પાંચ વર્ષનો કરાર આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક અને વ્યૂહાત્મક પહેલ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે. તે દર્શાવે છે કે ભારતમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રે હવે માત્ર હથિયારનું એસેમ્બલી અથવા ઉત્પાદન જ નહીં, પરંતુ તેના માટે જરૂરી સપોર્ટિંગ સિસ્ટમ અને ઉપભોગ્ય સામગ્રીનું પણ સ્થાનિકીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આત્મનિર્ભર સંરક્ષણ ક્ષેત્ર તરફ વધુ એક પગલું
AK-203 રાઇફલનું ઉત્પાદન અમેઠીમાં અને તેના માટે જરૂરી 7.62×39 mm દારૂગોળાનું ઉત્પાદન કાનપુરમાં થવાથી ઉત્તર પ્રદેશ દેશની સ્વદેશી સ્મોલ-આર્મ્સ સપ્લાય ચેઇનનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની શકે છે.
અદાણી ડિફેન્સ અને IRRPL વચ્ચેનો આ કરાર લાંબા ગાળે ભારતની સંરક્ષણ તૈયારીઓ, સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા અને સપ્લાય ચેઇનની વિશ્વસનીયતાને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ પહેલ ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતાના વ્યાપક લક્ષ્યને માત્ર નીતિ સ્તરે નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક ઉત્પાદન ક્ષમતાના સ્તરે આગળ ધપાવે છે. રાઇફલથી લઈને તેના દારૂગોળા સુધીની સપ્લાય ચેઇન ભારતમાં વિકસાવવી એ દેશની લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
આ કરાર સાથે ભારત પોતાની સશસ્ત્ર દળોની જરૂરિયાતોને વધુ મજબૂત સ્થાનિક ઉત્પાદન આધારથી પૂરી કરવાની દિશામાં આગળ વધ્યું છે. સાથે જ, ખાનગી ઉદ્યોગ, સરકારી સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો વચ્ચેનું સહકાર મોડલ ભારતના સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
