શું તમે જોઈ આફ્રિકાની નવી ‘ગ્રેટ વોલ’? જે ઈંટોથી નહીં, પણ જીવનથી બની છે!
ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ ‘ગ્રેટ વોલ’ની વાત થાય છે, ત્યારે આપણા મગજમાં ચીનની વિશાળ દીવાલનું ચિત્ર ઉપસે છે, જે ઇંટો અને પથ્થરોથી બનેલી છે. પરંતુ, આફ્રિકામાં આજે એક એવી ‘ગ્રેટ વોલ’ બની રહી છે જે ન તો ઇંટોની બનેલી છે, ન તો પથ્થરોની. આ જીવનની દીવાલ છે—વૃક્ષો, ઘાસના મેદાનો અને ફળદ્રુપ જમીનની એક વિશાળ પટ્ટી. આફ્રિકાની ‘ગ્રેટ ગ્રીન વોલ’ માત્ર ખંડના ભૂગોળને જ બદલી રહી નથી, પરંતુ તે આબોહવા પરિવર્તન સામે માનવતાની સૌથી સાહસિક લડાઈ પણ બની ચૂકી છે.
શું છે આ ‘ગ્રેટ ગ્રીન વોલ’?
સાહેલ વિસ્તાર, જે સહારા રણના દક્ષિણ છેડે આવેલો છે, તે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી ભયંકર દુષ્કાળ અને રણીકરણ (Desertification)નો સામનો કરી રહ્યો છે. આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે 2007માં આફ્રિકન યુનિયને એક અભૂતપૂર્વ પહેલની શરૂઆત કરી—8,000 કિમી લાંબી અને લગભગ 15 કિમી પહોળી હરિત પટ્ટી બનાવવાનું લક્ષ્ય.
આ પ્રોજેક્ટ સેનેગલથી લઈને જીબુટી સુધી, એટલે કે સમગ્ર આફ્રિકા ખંડને પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ જોડે છે. આ 11 દેશો (બુર્કિના ફાસો, ચાડ, જીબુટી, ઇરિટ્રિયા, ઇથોપિયા, માલી, મોરિટાનિયા, નાઇજર, નાઇજીરીયા, સેનેગલ અને સુદાન)નો એક સામુહિક સંકલ્પ છે, જે ઉજ્જડ જમીનને ફરીથી જીવનદાન આપવા માટે કામ કરી રહ્યા છે.
ચીનની દીવાલ વિરુદ્ધ આફ્રિકાની હરિત દીવાલ
ઘણીવાર લોકો તુલના કરે છે કે શું તે ચીનની મહાન દીવાલને પાછળ છોડશે? તકનીકી રીતે જોવામાં આવે તો, ‘ગ્રેટ વોલ ઓફ ચાઇના’ 21,196 કિમી લાંબી છે, જ્યારે ‘ગ્રેટ ગ્રીન વોલ’નું લક્ષ્ય 8,000 કિમીનું છે. પરંતુ, ઉદ્દેશ્યની દ્રષ્ટિએ આફ્રિકાની આ દીવાલ ઘણી વધારે કઠિન અને પ્રેરણાદાયક છે. ચીનની દીવાલે દુશ્મનોને રોકવાનું કામ કર્યું હતું, જ્યારે આફ્રિકાની આ દીવાલ આબોહવા પરિવર્તન, ભૂખમરો અને ગરીબી જેવા ‘દુશ્મનો’ને રોકવા માટે બનાવવામાં આવી રહી છે. આ માત્ર એક દીવાલ નથી, પરંતુ એક ઇકોસિસ્ટમ છે.
સાહેલ વિસ્તાર માટે કેમ આ જીવનરેખા છે?
સાહેલનું તાપમાન વિશ્વના સરેરાશ તાપમાનની સરખામણીએ 1.5 ગણી ઝડપે વધી રહ્યું છે. અહીંનું જળ સંકટ અને ઉજ્જડ થતી જમીન લાખો લોકોના વિસ્થાપનનું કારણ બની રહી હતી. ‘ગ્રેટ ગ્રીન વોલ’ અહીંની માટીને ભેજ પ્રદાન કરી રહી છે. વૃક્ષો વાવવાથી માત્ર તાપમાનમાં ઘટાડો જ નથી થતો, પરંતુ માટીનું ધોવાણ પણ અટકે છે. આનાથી તે ખેડૂતોને નવી આશા મળી છે જેમની પાક ક્યારેક ધૂળમાં મળી જતી હતી. આજે તે જ ખેડૂતો પોતાના ખેતરોમાં ફરીથી હરિયાળી જોઈ રહ્યા છે.
માત્ર વૃક્ષો વાવવા જ નહીં, એક નવો અભિગમ
શરૂઆતમાં એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે કદાચ સીધી રેખામાં વૃક્ષોની કતાર લગાડવાથી કામ થઈ જશે, પરંતુ નિષ્ણાતોએ જલ્દી જ સમજ્યું કે પ્રકૃતિને સીધી રેખાઓની જરૂર નથી હોતી. હવે આ પ્રોજેક્ટનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું છે. તેમાં ક્યાંક દેશી વૃક્ષો વાવવામાં આવી રહ્યા છે, ક્યાંક કુદરતી રીતે ઉગતી ઝાડીઓનું રક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, તો ક્યાંક ઘાસના મેદાનોને પુનર્જીવિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
આટલું જ નહીં, આ પ્રોજેક્ટમાં વરસાદના પાણીનો સંગ્રહ કરવાની આધુનિક અને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ સામેલ છે. ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ (Sustainable Farming) અપનાવીને એ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી રહ્યું છે કે જે કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, તે ભવિષ્યમાં પણ ટકી રહે. આ પ્રોજેક્ટ સંપૂર્ણપણે ‘ક્લાયમેટ રેઝિલિયન્ટ’ છે, એટલે કે તે ત્યાંના બદલાતા હવામાનને અનુકૂળ છે.
ભવિષ્યની આશા: રોજગાર અને કાર્બન શોષવાનું લક્ષ્ય
આ પ્રોજેક્ટની અસર માત્ર પર્યાવરણ સુધી મર્યાદિત નથી. 2030 સુધીનું લક્ષ્ય છે કે આ હરિત પટ્ટી દ્વારા વાતાવરણમાંથી 25 કરોડ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષવામાં આવે. આ સિવાય, તેનું સૌથી માનવીય પાસું છે—રોજગાર. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 1 લાખથી વધુ રોજગાર પેદા કરવાની યોજના છે, જેથી યુવાનોને સ્થળાંતર કરવાની જરૂર ન પડે અને તેઓ પોતાની જમીન પર રહીને જ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકે.
આફ્રિકાની ‘ગ્રેટ ગ્રીન વોલ’ આ વાતનો પુરાવો છે કે જો માણસની નિયત સાફ હોય, તો તે ઉજ્જડ રણમાં પણ ખુશહાલીનો પાક ઉગાડી શકે છે. આ દીવાલ ઇંટોની નથી, તેથી તે પડશે નહીં; આ મૂળની છે, તેથી તે સમય જતાં વધુ મજબૂત બનતી જશે. આ પ્રોજેક્ટ આપણને શીખવે છે કે પ્રકૃતિ સાથે સંઘર્ષ કરવાને બદલે, તેની સાથે મળીને કામ કરવું એ જ ભવિષ્યનો એકમાત્ર સુરક્ષિત માર્ગ છે. આવનારા વર્ષોમાં, જ્યારે આ છોડ વિશાળ વૃક્ષોમાં ફેરવાઈ જશે, ત્યારે સમગ્ર વિશ્વ આ ‘ગ્રીન વોલ’ને એક એવા ઉદાહરણ તરીકે જોશે, જેણે એક મૃત્યુ પામતા વિસ્તારને ફરીથી શ્વાસ લેવા લાયક બનાવ્યો.
