પ્રોપર્ટીના ઝઘડામાં પોલીસ હસ્તક્ષેપ કરી શકે કે નહીં? અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આપ્યો ઐતિહાસિક ચુકાદો!
ઘણા સિવિલ પ્રોપર્ટી (દીવાની મિલકત) વિવાદોમાં, પક્ષકારો ગેરકાયદેસર કબજો, પેશકદમી અથવા અવરોધનો દાવો કરીને પોલીસનો સંપર્ક કરતા હોય છે, કારણ કે તેઓ અપેક્ષા રાખે છે કે તેમની સમસ્યાનો ઝડપથી ઉકેલ આવી જશે. જો કે, અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવા દીવાની વિવાદોમાં મિલકતના કબજા અથવા માલિકીનો નિર્ણય લેવા માટે પોલીસ સત્તાવાળાઓ હસ્તક્ષેપ કરી શકતા નથી.
અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે પોલીસ માત્ર જાહેર શાંતિ જાળવવા અને કાયદો તેમજ વ્યવસ્થાનો ભંગ થતો અટકાવવા માટે જરૂરી મર્યાદિત હદ સુધી જ દખલગીરી કરી શકે છે. કોર્ટે એ બાબત પર પણ ભાર મૂક્યો છે કે આ કાયદામાંથી કોઈપણ પ્રકારનું વિચલન અથવા ઉલ્લંઘન વિભાગીય (ડિપાર્ટમેન્ટલ) કાર્યવાહી તેમજ કોર્ટના તિરસ્કાર (કન્ટેમ્પ્ટ)ની કાર્યવાહીને આમંત્રણ આપી શકે છે.
હાઈકોર્ટનું મહત્વનું અવલોકન અને કાયદાકીય મર્યાદા
એક મીડિયા રિપોર્ટ અનુસાર, અદાલતે ચુકાદો આપતા કહ્યું:
“ખાનગી પક્ષકારો વચ્ચેની જંગમ કે સ્થાવર મિલકતના ટાઈટલ (માલિકી હક), કબજા અથવા સરહદોને લગતા સિવિલ વિવાદોમાં ન્યાય તોળવાની કે દખલ કરવાની પોલીસ સત્તાવાળાઓ અને વહીવટી અધિકારીઓ (એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર્સ) પાસે કોઈ સત્તા કે અધિકારક્ષેત્ર નથી. તેઓ માત્ર ‘ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૩’ (BNSS) હેઠળ જાહેર શાંતિ જાળવવા અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સ્થિતિ બગડતી અટકાવવા પૂરતી જ મર્યાદિત કામગીરી કરી શકે છે.”
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પોલીસ કે મહેસૂલ સત્તાવાળાઓ કોઈ સક્ષમ અદાલતના ચોક્કસ આદેશ વિના એક પક્ષને મદદ કરીને બીજા પક્ષને મિલકતમાંથી બેદખલ કરવા જેવી કોઈ ન્યાયિક સંસ્થા તરીકે કામ કરી શકે નહીં.
આખો મામલો શું હતો?
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આ અવલોકન એક ૮૫ વર્ષીય વૃદ્ધ મહિલા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિટ પિટિશનનો નિકાલ કરતી વખતે કર્યું હતું. અરજદાર મહિલાએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે કૌટુંબિક મિલકતના વિવાદમાં પોલીસ તેમને વારંવાર હેરાન કરી રહી છે અને તેમની વિરુદ્ધના ખાનગી પક્ષકારોનો પક્ષ લઈ રહી છે.
અરજદારે બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો અને સત્તાવાળાઓને તેમના મિલકતના કબજામાં દખલ કરતા રોકવા માટે આદેશ આપવાની વિનંતી કરી હતી. જો કે, હાઈકોર્ટની બેન્ચે નોંધ્યું હતું કે આ જ મિલકત અંગેનો એક સિવિલ દાવો (દીવાની દાવો) પહેલેથી જ સક્ષમ સિવિલ કોર્ટ સમક્ષ પેન્ડિંગ છે. તેથી, માલિકી અને કબજાના મુદ્દાઓ રિટ પિટિશનની સુનાવણી દરમિયાન નક્કી થઈ શકે નહીં, અને કોર્ટે તે આધારે આ અરજી સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
વકીલની દલીલ અને પોલીસની કથિત ભૂમિકા
અરજદારના વકીલે દલીલ કરી હતી કે, આ વિવાદ સંપૂર્ણપણે દીવાની (સિવિલ) પ્રકારનો હોવા છતાં, પોલીસને કોઈ એક પક્ષનો સાથ આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી. વકીલે આરોપ લગાવ્યો હતો કે પોલીસ સામા પક્ષકારો સાથે મળીને અરજદાર દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા કાયદેસરના બાંધકામમાં અવરોધો ઊભા કરી રહી છે.
આ વ્યાપક કાનૂની મુદ્દાને સંબોધતા, અદાલતે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે ખાનગી વ્યક્તિઓ વચ્ચે માલિકી હક, કબજો, ભાગલા અથવા મિલકતની સરહદોને લગતા વિવાદો સંપૂર્ણપણે સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. ખાનગી પ્રોપર્ટીના વિવાદોમાં પોલીસ અને વહીવટીતંત્રના હસ્તક્ષેપ અંગે કાયદાકીય સ્થિતિ એકદમ સ્પષ્ટ અને સ્થાપિત છે.
કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે
આ મુદ્દા પર અગાઉના કેટલાક ચુકાદાઓ, સરકારી આદેશો અને ઉત્તર પ્રદેશના ડીજીપી (DGP) ના ૨૦૨૩ ના પરિપત્ર (સર્ક્યુલર)નો હવાલો આપતા કોર્ટે ફરીથી ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે માત્ર સિવિલ કોર્ટ જ ખાનગી મિલકતના વિવાદોનો ન્યાયિક નિકાલ કરી શકે છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, હાઈકોર્ટની બેન્ચે પોલીસ સત્તાવાળાઓને કડક નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ સુનિશ્ચિત કરે કે સિવિલ વિવાદમાં કોઈ પણ પક્ષને કાયદો પોતાના હાથમાં લેવાની મંજૂરી આપવામાં ન આવે. પોલીસે કોઈપણ પક્ષની તરફેણ કર્યા વિના માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાનું જ કામ કરવાનું રહેશે. જો કોઈ અધિકારી આ મર્યાદા ઓળંગશે, તો તેમની સામે ખાતાકીય તપાસ અને કોર્ટના તિરસ્કારની કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
