અરુણાચલ પ્રદેશમાં સ્થળોના ભારતીય નામાંકન સામે ચીનનો વિરોધ: સરહદી વિવાદ, સાર્વભૌમત્વ અને બંને દેશોના રાજનૈતિક દાવાઓનું ઊંડું પૃથક્કરણ
ચીન અને ભારત વચ્ચે સ્થિર થયેલા સીમા વિવાદમાં વધુ એક નવો વળાંક આવ્યો છે. ભારતના સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (Survey of India) દ્વારા અરુણાચલ પ્રદેશમાં આવેલા કેટલાક ભૌગોલિક સ્થળો માટે સત્તાવાર અને ધોરણસરના (Standardized) નામો જારી કરવામાં આવ્યા બાદ, ચીને આ અંગે તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે. ચીનના સરકારી સમાચાર પત્ર ‘ગ્લોબલ ટાઈમ્સ’ના અહેવાલ મુજબ, ચીને આ પ્રદેશ પર પોતાનો પરંપરાગત દાવો પુનરાવર્તિત કરીને ભારતના આ પગલાને ગેરકાયદેસર ગણાવ્યું છે. આ ઘટનાક્રમે હિમાલયી સરહદ પર સાર્વભૌમત્વ અને નામકરણના ક્ષેત્રે ચાલી રહેલા તણાવને ફરી એકવાર ગંભીર ચર્ચામાં લાવી દીધો છે.
ભારતનો નિર્ણય: ભૌગોલિક ઓળખ અને ઐતિહાસિક વારસો
ભારત સરકારના સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાએ અરુણાચલ પ્રદેશના નકશાને વધુ ચોક્કસ અને અપડેટ કરવાના ભાગરૂપે કુલ ૨૭ મહત્વપૂર્ણ ભૌગોલિક સ્થળો માટે સત્તાવાર નામો જાહેર કર્યા છે. જેમાં ૨૧ વિશિષ્ટ વિસ્તારો, ૪ પહાડી દરરા (Passes), ખૂબ જ ઊંચાઈ પર આવેલી એક ગ્લેશિયલ સરોવર (Glacial Lake) અને ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધના શહીદ વીર જવાનના સ્મારકની સત્તાવાર ઓળખનો સમાવેશ થાય છે.
ભારત સરકાર તરફથી એવો સ્પષ્ટ નિષ્કર્ષ આપવામાં આવ્યો છે કે આ પગલાનો મુખ્ય હેતુ પ્રદેશના ભૌગોલિક સ્થાનિકતાને સાચી રીતે માન્યતા આપવો તેમજ આ સ્થળો સાથે જોડાયેલા ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ પ્રત્યે નાગરિકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવાનો છે. ભારતીય દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, પોતાના જ સાર્વભૌમ પ્રદેશમાં નકશાઓ સુધારવા અને ભૌગોલિક સ્થાનના ચોક્કસ નામો નક્કી કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર ભારત પાસે જ છે.
ચીનનો વિરોધ અને ગુઓ જિયાકુનનું નિવેદન
ભારતના આ સરકારી પગલા સામે ચીની પરરાષ્ટ્રીય મંત્રાલયે કડક વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ચીની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ગુઓ જિયાકુને નિયમિત પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે ચીન અરુણાચલ પ્રદેશને ભારતનો ભાગ માનતું નથી અને તેને ચીનના તિબ્બત સ્વાયત્ત પ્રદેશ (Tibet Autonomous Region)નો દક્ષિણ ભાગ ગણે છે, જેને ચીની ભાષામાં ‘ઝાંગનાન’ (Zangnan) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ગુઓ જિયાકુને દાવો કર્યો હતો કે ચીન જે પ્રદેશોને પોતાનો હિસ્સો ગણે છે, તેના નામો ચીની સરકારી નીતિઓ મુજબ બદલવા અથવા જાળવી રાખવા તે ચીનનો સાર્વભૌમ અધિકાર છે. ગ્લોબલ ટાઈમ્સના અહેવાલ અનુસાર, ચીન ભારતના આ પ્રકારના ભૌગોલિક અને રાજકીય સુધારાઓને માન્યતા આપતું નથી.
ડિપ્લોમેટિક વાતચીત અને સમયગાળાનું મહત્વ
નોંધનીય છે કે ભારત સરકાર દ્વારા આ અપડેટ કરાયેલા નકશાઓ અને નામોની જાહેરાત તે જ સમયે સામે આવી છે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે સરહદી તણાવ ઘટાડવા માટે વાતચીત ચાલી રહી હતી. નવી દિલ્હીમાં ચીન-ભારત સીમા મુદ્દાઓ પર પરામર્શ અને સમન્વય માટેના વર્કિંગ મિકેનિઝમ (WMCC)ની ૩૬મી બેઠક યોજાઈ હતી.
આ બેઠકમાં બંને દેશોના વરિષ્ઠ રાજદ્વારીઓએ સરહદ પ્રબંધન, સૈન્યને નિયંત્રિત કરવા, અને સીમાપાર ક્ષેત્રોમાં સહયોગ સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો પર ઊંડી ચર્ચા કરી હતી. જોકે, આ શાંતિપૂર્ણ વાતચીત પૂર્ણ થયાના થોડા દિવસોમાં જ નામાંકન અંગેનો આ રાજકીય વિવાદ સપાટી પર આવ્યો.
શંઘાઈ ઈન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ગુઓ જુએતાંગે આ અંગે ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, ભારતનું આ પગલું વિવાદિત વિસ્તારો પર પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટેનું એક વ્યૂહાત્મક કદમ છે. ચીની વિશ્લેષકો આ કદમને ચીનના આક્રમક વલણ સામે ભારતનો એક રાજનૈતિક અને પ્રતીકાત્મક પ્રતિસાદ માને છે.
ઝાંગનાન દાવાની પૃષ્ઠભૂમિ અને નામોનું રાજકારણ
ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી અરુણાચલ પ્રદેશના સ્થળો માટે પોતાની ભાષામાં નવા નામો જાહેર કરવાની નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. ચીને પોતાના નકશાઓમાં અરુણાચલના પહાડી વિસ્તારો, નદીઓ અને શિખરોના ચાઇનીઝ નામ આપીને તેમને ‘ઝાંગનાન’ તરીકે દર્શાવવાનો પ્રયાસ સતત કર્યો છે.
પરંતુ, ભારતે ચીનના આ તમામ પ્રયાસોને હંમેશાં સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધા છે. ભારતના પરરાષ્ટ્રીય મંત્રાલયે અગાઉ પણ અનેક વખત ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે અરુણાચલ પ્રદેશ ભારતનો અવિભાજ્ય અને અખંડ ભાગ હતો, છે અને કાયમ રહેશે. ભારતીય સત્તાવાળાઓ મુજબ, ચીન દ્વારા કોઈપણ સ્થળનું નામ બદલી દેવાથી વાસ્તવિકતા બદલાઈ જતી નથી.
વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણ અને સીમા સુરક્ષા
અરુણાચલ પ્રદેશ માત્ર ક્ષેત્રીય દૃષ્ટિએ જ નહીં પરંતુ ભારતીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણથી પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રદેશ છે. ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ દરમિયાન આ વિસ્તારમાં ભારે સંઘર્ષ થયો હતો. આથી, આ વિસ્તારના ભૌગોલિક નકશાઓને અપડેટ કરવા અને ૧૯૬૨ના વીર શહીદોના સ્મારકોને યોગ્ય રીતે સત્તાવાર કાગળો પર નોંધવા એ દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને સૈન્ય સંચાલન માટે મહત્વનું માનવામાં આવે છે.
સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા લેવાયેલ આ નિર્ણય માત્ર નામકરણ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ચીનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એવો સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ભારત પોતાની સરહદોની ભૌગોલિક ઓળખ પ્રત્યે અત્યંત જાગૃત અને મક્કમ છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર અસરો અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
ચીન અને ભારત વચ્ચે હિમાલયની સરહદો પર ચાલી રહેલો આ સંઘર્ષ માત્ર સૈન્ય શક્તિ પ્રદર્શિત કરવાનો વિષય રહ્યો નથી, પરંતુ તે પેપર-વોર, નકશાઓ અને નામકરણ જેવા પ્રતીકાત્મક દાવપેચ સુધી વિસ્તરી ચૂક્યો છે. બંને દેશો વચ્ચેની વર્કિંગ મિકેનિઝમની બેઠકો છતાં આવા રાજકીય અને નકશાકીય વિવાદો દર્શાવે છે કે વાસ્તવિક સરહદ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ બહાલ થવામાં હજી લાંબો સમય લાગી શકે છે.
ભારત પોતાની આંતરિક સીમાઓમાં ભૌગોલિક સ્પષ્ટતા લાવવા માટે કટિબદ્ધ છે, જ્યારે ચીન તેના જૂના સાર્વભૌમત્વના દાવાઓ વળગી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં, બંને દેશો વચ્ચે થનારી ઉચ્ચ સ્તરીય ડિપ્લોમેટિક વાતચીતમાં આ મુદ્દો ચોક્કસપણે ચર્ચાનો મહત્વનો વિષય બનશે.
