UPI વ્યવહારો પર બેવડો ફટકો: ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુના MDR પર ૧૮% GST લાગશે! દેશભરમાં ચર્ચાનો માહોલ
ભારતમાં ડિજિટલ રિવોલ્યુશનની મજબૂત કરોડરજ્જુ ગણાતી યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) વ્યવસ્થાને લઈને એક મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. અત્યાર સુધી દેશના ખૂણે-ખૂણે મફત અને સરળતાથી થતા UPI વ્યવહારો પર હવે ચાર્જ અને ટેક્સનો બેવડો ફટકો પડવાની શક્યતાઓ સેવાઈ રહી છે. UPI પેમેન્ટ્સ પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાદવાના નિર્ણય બાદ હવે બજારમાં એવી જોરદાર ચર્ચા ચાલી રહી છે કે આ વ્યવહારો પર ૧૮ ટકા ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) પણ લાદવામાં આવી શકે છે. આ સમાચાર વાયરલ થતાં જ દેશભરના વેપારીઓ અને ડિજિટલ યુઝર્સમાં ભારે હોબાળો મચી ગયો છે.
તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ૧૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ થી ₹૨,૦૦૦ કે તેથી વધુ મૂલ્યના ‘વ્યક્તિ-થી-વેપારી’ (P2M – Person to Merchant) UPI વ્યવહારો પર ૦.૪ ટકા MDR લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે, રાહતની વાત એ છે કે આ ફેરફારોથી સામાન્ય નાગરિકો કે ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર સીધી કોઈ અસર થશે નહીં. પરંતુ વેપારીઓ અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ માટે આ ફેરફાર નાણાકીય સમીકરણો બદલી શકે છે.
MDR અને GST નો બેવડો માર: ગણિત સમજો
બજારમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો મુજબ, જો કોઈ ગ્રાહક વેપારીને ₹૨,૦૦૦ થી વધુનું પેમેન્ટ UPI દ્વારા કરે છે, તો તે વ્યવહાર પર ૦.૪ ટકાના દરે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) કપાશે. આ MDR ની રકમ બેંકો, નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) અને પેમેન્ટ એપ્સ વચ્ચે પ્રોસેસિંગ ફી તરીકે વહેંચાય છે. હવે જે નવો પ્રસ્તાવ ચર્ચામાં છે તે મુજબ, બેંક કે પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર દ્વારા વેપારી પાસેથી વસૂલવામાં આવતા આ ૦.૪ ટકા MDR ના મૂલ્ય પર અલગથી ૧૮ ટકા GST પણ આકારવામાં આવી શકે છે.
દાખલા તરીકે, જો કોઈ ગ્રાહક કોઈ દુકાનદારે ₹૫,૦૦૦ નું UPI પેમેન્ટ કરે છે, તો ૦.૪ ટકા મુજબ ₹૨૦ નો MDR ચાર્જ બનશે. હવે આ ₹૨૦ ની પ્રોસેસિંગ ફી પર ૧૮ ટકા GST એટલે કે ₹૩.૬૦ નો વધારાનો ટેક્સ લાગશે. આમ, વેપારીને ₹૫,૦૦૦ ના પેમેન્ટ પર કુલ ₹૨૩.૬૦ નો ચાર્જ ચૂકવવો પડી શકે છે. આ ગણતરીથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ટેક્સનો બોજ ગ્રાહક પર નહીં પરંતુ વેપારી પર આવશે.
સામાન્ય માણસ અને નાના વેપારીઓ પર શું અસર થશે?
સરકાર અને નીતિવિષયક નિષ્ણાતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ’ (P2P) એટલે કે એક સામાન્ય નાગરિક બીજા મિત્ર કે સગાને પૈસા મોકલે તેવા વ્યવહારો સંપૂર્ણપણે મફત જ રહેશે. આ ઉપરાંત, નાના કરિયાણા વાળા, શાકભાજી વિક્રેતાઓ કે સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ પાસેથી ₹૨,૦૦૦ થી ઓછાના કરાતા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ MDR કે GST લાગશે નહીં. તેથી રોજિંદા નાના પેમેન્ટ્સ કરતા સામાન્ય નાગરિકોએ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
જોકે, મોટા વેપારીઓ, શોપિંગ મોલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ શોરૂમ્સ અને ઓનલાઇન ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ માટે આ ચાર્જ ખર્ચમાં વધારો કરશે. વેપારી સંગઠનોમાં એવી આશંકા સેવાઈ રહી છે કે જો MDR અને GST નો બોજ વધશે તો કેટલાક વેપારીઓ ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવાનું બંધ કરીને ફરી રોકડ (Cash) વ્યવહારો તરફ વળે તેવી શક્યતા છે, જે ડિજિટલ ઇન્ડિયાના અભિયાન માટે પડકારરૂપ બની શકે છે.
બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓને મળશે રાહત
બીજી તરફ, નાણાકીય નિષ્ણાતો અને બેંકિંગ ક્ષેત્રના વિશ્લેષકો આ નિર્ણયને પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ માટે સકારાત્મક ગણાવી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી UPI સંપૂર્ણપણે ફ્રી હોવાને કારણે બેંકો અને પેમેન્ટ એપ્સ (જેવી કે PhonePe, Google Pay, Paytm) ને ભારે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સિક્યોરિટી જાળવવામાં કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન સહન કરવું પડતું હતું. MDR અને GST લાગુ થવાથી બેંકો અને પેમેન્ટ ફર્મ્સને આવકનો નવો સ્ત્રોત મળશે, જેથી તેઓ પોતાની ટેકનોલોજી અને સાયબર સિક્યોરિટી વધુ મજબૂત બનાવી શકશે.
હાલમાં ૧૮% GST અંગેનો આ નિર્ણય આખરી મંજૂરી અને જીએસટી કાઉન્સિલની સ્પષ્ટતાની રાહ જોઈ રહ્યો છે. પરંતુ ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ નજીક આવી રહી હોવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રે આ મોટા ફેરફારો સત્તાવાર રીતે કેવા સ્વરૂપમાં અમલમાં આવે છે તેના પર સમગ્ર દેશની નજર ટકેલી છે.
