ભારતમાં આટલી બધી ભાષાઓ કેમ બોલાય છે? 19,000થી વધુ જવાબોથી શરૂ થાય છે ભાષાકીય વિવિધતાની રસપ્રદ કહાની
ભારતને સમજવા માટે માત્ર તેની વિવિધ સંસ્કૃતિઓ, ધર્મો, પહેરવેશ અને ખાણીપીણીને સમજવી પૂરતી નથી. ભારતની સૌથી મોટી ઓળખ તેની ભાષાકીય વિવિધતા પણ છે. દેશના એક છેડેથી બીજા છેડે જતાં માત્ર રસ્તો કે હવામાન જ બદલાતું નથી, લોકોની બોલવાની રીત, શબ્દો અને ક્યારેક તો આખી ભાષા પણ બદલાઈ જાય છે.
એક જ દેશમાં હિન્દી, ગુજરાતી, બંગાળી, તમિલ, તેલુગુ, મરાઠી, કન્નડ, મલયાલમ, પંજાબી, આસામી, ઉર્દૂ સહિત અનેક ભાષાઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત એવી અસંખ્ય બોલીઓ અને પ્રાદેશિક ભાષાકીય સ્વરૂપો છે, જે સામાન્ય રીતે દેશની મોટી ભાષાઓની પાછળ છુપાઈ જાય છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે જ્યારે ભારતની વસ્તીગણતરીમાં લોકોને તેમની માતૃભાષા વિશે પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે જવાબોની સંખ્યા જોઈને આ વિવિધતાનો અંદાજ વધુ સ્પષ્ટ થયો.
એક સવાલ અને લગભગ 20 હજાર અલગ જવાબ
વસ્તીગણતરી દરમિયાન લોકોને એક સરળ સવાલ પૂછવામાં આવ્યો હતો—તમે ઘરે કઈ ભાષા બોલો છો?
સવાલ સરળ હતો, પરંતુ તેના જવાબો અત્યંત વૈવિધ્યપૂર્ણ હતા. વસ્તીગણતરીમાં આશરે 19,569 અલગ ભાષાકીય નામો નોંધાયા હતા.
આનો અર્થ એ નથી કે ભારતમાં 19,569 અલગ-અલગ સંપૂર્ણ ભાષાઓ છે. તેમાં અનેક સ્થાનિક બોલીઓ, પ્રાદેશિક ભાષાના સ્વરૂપો, અલગ નામોથી ઓળખાતી એક જ ભાષાની વિવિધ આવૃત્તિઓ અને નાના સમુદાયોમાં વપરાતી ભાષાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વસ્તીગણતરીના નિષ્ણાતોએ આ તમામ જવાબોનું વિશ્લેષણ કર્યું. કયા જવાબને અલગ ભાષા ગણવી અને કયા જવાબો એક જ ભાષાના વિવિધ સ્વરૂપો છે, તે નક્કી કરવું સરળ કામ નહોતું.
આ લાંબી પ્રક્રિયા બાદ 1,369 માતૃભાષાઓને અલગથી ઓળખવામાં આવી. ત્યારબાદ આ ભાષાઓને મોટા ભાષાકીય જૂથોમાં ગોઠવવામાં આવી.
121 ભાષાઓનો મોટો ભાષાકીય નકશો
વસ્તીગણતરીના વર્ગીકરણમાં 1,369 માતૃભાષાઓને 121 ભાષાઓના સમૂહોમાં ગોઠવવામાં આવી હતી. આ યાદીમાં એવી ભાષાઓનો સમાવેશ થયો હતો જેને નોંધપાત્ર સંખ્યામાં લોકો પોતાની માતૃભાષા તરીકે બોલતા હતા.
આ આંકડો બતાવે છે કે ભારતની ભાષાકીય રચના કેટલી જટિલ છે.
કોઈ એક શહેર કે રાજ્યમાં એક ભાષાનું પ્રભુત્વ જોવા મળી શકે છે, પરંતુ દેશના સ્તરે ચિત્ર સંપૂર્ણપણે અલગ દેખાય છે. એક જ રાજ્યમાં પણ અનેક ભાષાઓ અને બોલીઓનો ઉપયોગ થતો જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, હિન્દી સાથે જ તેની અનેક પ્રાદેશિક બોલીઓ અને ભાષાકીય સ્વરૂપો છે. ગુજરાતમાં પણ ગુજરાતી ભાષાના અલગ-અલગ પ્રાદેશિક ઉચ્ચારો અને બોલચાલની રીતો જોવા મળે છે. આ જ રીતે દેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ભાષાના અનેક સ્થાનિક સ્વરૂપો વિકસ્યાં છે.
22 ભાષાઓને બંધારણીય માન્યતા
ભારતીય બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં હાલમાં 22 ભાષાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ ભાષાઓને બંધારણીય માન્યતા પ્રાપ્ત છે.
આ યાદીમાં આસામી, બંગાળી, ગુજરાતી, હિન્દી, કન્નડ, કાશ્મીરી, કોંકણી, મલયાલમ, મરાઠી, નેપાળી, ઓડિયા, પંજાબી, સંસ્કૃત, તમિલ, તેલુગુ, ઉર્દૂ સહિતની ભાષાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ 22 ભાષાઓ ભારતની સમગ્ર ભાષાકીય વિવિધતાનું સંપૂર્ણ પ્રતિનિધિત્વ કરતી નથી. દેશની બહારની અનુસૂચિમાં પણ અનેક ભાષાઓ અને બોલીઓ લોકોની દૈનિક જિંદગીનો મહત્વનો ભાગ છે.
પરંતુ આ 22 ભાષાઓને બંધારણીય માળખામાં વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે, જે ભારતના ભાષાકીય વારસાની સત્તાવાર સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.
હિન્દી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ભાષા નથી
ભારતમાં સૌથી વધુ લોકો હિન્દીને પોતાની માતૃભાષા તરીકે જણાવે છે. વસ્તીગણતરીના આંકડાઓ અનુસાર આશરે 44 ટકા લોકો હિન્દીને પોતાની માતૃભાષા તરીકે નોંધાવે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય બાબત સમજવી જરૂરી છે.
ભારતની કોઈ સત્તાવાર ‘રાષ્ટ્રીય ભાષા’ નથી.
હિન્દી દેવનાગરી લિપિમાં સંઘની સત્તાવાર ભાષા છે અને અંગ્રેજીનો પણ સત્તાવાર કામકાજમાં ઉપયોગ થાય છે. આ બાબતને ‘ભારતની રાષ્ટ્રીય ભાષા’ તરીકે સમજવી યોગ્ય નથી.
આ તફાવત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ભારતના બંધારણીય માળખામાં દેશની તમામ ભાષાકીય વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી છે.
સંસ્કૃતનું અનોખું સ્થાન
આ 22 ભાષાઓમાં સંસ્કૃતનો પણ સમાવેશ થાય છે. પરંતુ આજના સમયમાં સંસ્કૃતને પોતાની માતૃભાષા તરીકે નોંધાવનારા લોકોની સંખ્યા અન્ય મોટી ભારતીય ભાષાઓની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી છે.
તેમ છતાં સંસ્કૃતનું ભારતના ઇતિહાસ અને જ્ઞાન પરંપરામાં વિશેષ સ્થાન છે. ધાર્મિક ગ્રંથો, પ્રાચીન સાહિત્ય, દર્શન, વ્યાકરણ અને વિવિધ શાસ્ત્રીય પરંપરાઓ સાથે તેનો ઊંડો સંબંધ રહ્યો છે.
એટલે કોઈ ભાષાના વર્તમાન વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા ઓછી હોવા છતાં તેનું સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ ઘણું મોટું હોઈ શકે છે.
ભારતની ભાષાઓ પાછળ ભૂગોળની મોટી ભૂમિકા
હવે સવાલ આવે છે કે ભારતમાં આટલી ભાષાઓ વિકસવાનું કારણ શું છે?
તેના અનેક જવાબ છે, પરંતુ તેમાં ભૂગોળનું સ્થાન ખૂબ મહત્વનું છે.
ભારતનો ભૂગોળ અત્યંત વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. ઉત્તરમાં હિમાલય, પશ્ચિમમાં રણ અને વિશાળ મેદાનો, મધ્ય ભારતમાં ઉચ્ચપ્રદેશ, દક્ષિણમાં દક્કનનું પઠાર અને લાંબો દરિયાકિનારો—આ બધાએ અલગ-અલગ માનવ સમુદાયોના વિકાસને અસર કરી.
પ્રાચીન સમયમાં એક વિસ્તારથી બીજા વિસ્તારમાં જવું આજની જેમ સરળ નહોતું. ન તો ઝડપી રસ્તાઓ હતા, ન રેલવે અને ન આધુનિક સંચાર વ્યવસ્થા.
પરિણામે, અનેક સમુદાયો લાંબા સમય સુધી પોતાના ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતા રહ્યા. સમય જતાં તેમની બોલવાની રીતમાં ફેરફાર થયો અને અલગ ભાષાકીય સ્વરૂપો વિકસતા ગયા.
નદીઓ, પર્વતો અને દરિયાકિનારાએ બનાવ્યા ભાષાના અલગ વિસ્તાર
નદીની ખીણો ઘણી વખત માનવ વસાહતોના કેન્દ્ર બની. બીજી તરફ પર્વતો અને જંગલો કેટલીક વસ્તીઓને એકબીજાથી અલગ રાખતા.
દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વેપાર અને બહારની દુનિયા સાથે સંપર્ક વધારે રહ્યો. આ કારણે ત્યાં સ્થાનિક ભાષામાં બહારથી આવેલા શબ્દોનો પ્રવેશ પણ થયો.
વેપારીઓ એક પ્રદેશથી બીજા પ્રદેશમાં ગયા. તેમના સાથે ભાષા પણ મુસાફરી કરતી ગઈ.
આ પ્રક્રિયા એક દિવસમાં બની નહોતી. સદીઓ અને હજારો વર્ષ દરમિયાન અલગ-અલગ ભાષાઓ એકબીજાના સંપર્કમાં આવતી રહી અને તેમાં નવા શબ્દો, ઉચ્ચાર અને અભિવ્યક્તિઓ ઉમેરાતી ગઈ.
ભારતની ભાષાઓ પર ઇતિહાસની ઊંડી અસર
ભારતનો ભાષાકીય નકશો માત્ર ભૂગોળથી બન્યો નથી. ઇતિહાસે પણ તેમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે.
ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતની અનેક ભાષાઓ ઇન્ડો-આર્યન ભાષા પરિવાર સાથે જોડાયેલી છે. બીજી તરફ દક્ષિણ ભારતમાં તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ અને મલયાલમ જેવી દ્રવિડ ભાષાઓનો લાંબો અને સમૃદ્ધ ઇતિહાસ છે.
સમય જતાં વેપાર, રાજકીય પરિવર્તન, સ્થળાંતર અને વિવિધ સામ્રાજ્યોના સંપર્કને કારણે ભાષાઓ વચ્ચે સતત શબ્દોની આપ-લે થતી રહી.
ફારસી, અરબી, પોર્ટુગીઝ અને અંગ્રેજી જેવી ભાષાઓના શબ્દો પણ ભારતીય ભાષાઓમાં અલગ-અલગ સમયગાળામાં પ્રવેશ્યા.
આથી આજની કોઈપણ ભારતીય ભાષા માત્ર એક જ સમયગાળાની વારસદાર નથી. તેમાં અનેક ઐતિહાસિક સ્તરો જોવા મળે છે.
દક્ષિણ ભારતની ભાષાકીય દુનિયા પણ અનોખી
દક્ષિણ ભારતની ભાષાઓની પોતાની વિશાળ પરંપરા છે. તમિલનો પ્રાચીન સાહિત્યિક વારસો તેની સૌથી મોટી ઓળખોમાંનો એક છે. તેલુગુ, કન્નડ અને મલયાલમની પણ સમૃદ્ધ સાહિત્યિક પરંપરાઓ છે.
આ ભાષાઓનો વિકાસ ઉત્તર ભારતની ભાષાઓથી અલગ ઐતિહાસિક અને ભાષાકીય માર્ગ પર થયો.
એટલે ભારતને માત્ર ‘એક ભાષાવાળો દેશ’ તરીકે જોવો શક્ય નથી. અહીં અલગ ભાષા પરિવારો સદીઓથી સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
આઝાદી પછી સૌથી મોટો નિર્ણય
ભારત આઝાદ થયું ત્યારે ભાષા માત્ર સાંસ્કૃતિક મુદ્દો નહોતો. તે વહીવટ અને રાજકીય ઓળખ સાથે પણ જોડાયેલો હતો.
1950ના દાયકામાં રાજ્યોની આંતરિક સીમાઓ ફરી નક્કી કરવાનો પ્રશ્ન સામે આવ્યો. અંતે 1956માં રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ હેઠળ મોટા પાયે રાજ્યોની સીમાઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા.
ભાષા આ પ્રક્રિયામાં મહત્વનું માપદંડ બની.
તેલુગુ ભાષી વિસ્તાર માટે આંધ્ર પ્રદેશનું નિર્માણ અને ત્યારબાદ અન્ય ભાષાકીય વિસ્તારોના પુનર્ગઠને ભારતના સંઘીય માળખાને નવી દિશા આપી.
આ નિર્ણયથી ભાષાકીય ઓળખને વહીવટી માળખામાં સ્થાન મળ્યું.
ભાષાના આધારે રાજ્યો બનાવવાનો અર્થ શું હતો?
ભાષાના આધારે રાજ્ય બનાવવાનો વિચાર માત્ર લોકોની ભાષા પ્રમાણે નકશો દોરવાનો નહોતો. તેની પાછળ વહીવટ સરળ બનાવવાનો અને લોકોને પોતાની ભાષામાં સરકારી વ્યવસ્થા સાથે જોડાવાની તક આપવાનો વિચાર પણ હતો.
લોકો માટે શિક્ષણ, સરકારી કામકાજ અને સ્થાનિક વહીવટ પોતાની ભાષામાં ઉપલબ્ધ થવાથી રાજ્ય સાથેનો તેમનો સંબંધ વધુ સરળ બની શકે છે.
આ પ્રક્રિયા હંમેશા સરળ રહી નહોતી. અનેક વિસ્તારોમાં ભાષા અને પ્રદેશને લઈને આંદોલનો થયા અને સીમાઓ અંગે ચર્ચાઓ થઈ.
તેમ છતાં ભાષાકીય પુનર્ગઠન ભારતના સંઘીય ઇતિહાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું.
ભાષા આજે પણ જીવંત ચર્ચાનો વિષય છે
ભારતમાં ભાષાનો પ્રશ્ન ભૂતકાળની વાત નથી. આજે પણ શિક્ષણ, સરકારી નોકરી, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, સરકારી કામકાજ અને જાહેર જીવનમાં ભાષાની ભૂમિકા અંગે ચર્ચા થતી રહે છે.
એક રાજ્યમાં સ્થાનિક ભાષાને મહત્વ આપવાનો પ્રશ્ન હોય કે બીજા રાજ્યના લોકો માટે બીજી ભારતીય ભાષા શીખવાની વાત હોય—ભાષા સાથે ઓળખ અને લાગણી બંને જોડાયેલી હોય છે.
એટલે ભાષા અંગેની ચર્ચા માત્ર વ્યાકરણ કે શબ્દભંડોળની ચર્ચા નથી. તે લોકોની ઓળખ, શિક્ષણ અને રોજિંદા જીવન સાથે પણ જોડાયેલી છે.
ભાષાઓ અલગ, પરંતુ દેશ એક
ભારતની ભાષાકીય વિવિધતાની સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે અહીં અનેક ભાષાઓ હોવા છતાં દેશની સામૂહિક ઓળખ એક જ માળખામાં ટકી રહી છે.
એક રાજ્યમાં તમે ગુજરાતી સાંભળો છો, બીજા રાજ્યમાં મરાઠી, દક્ષિણમાં તમિલ કે કન્નડ અને પૂર્વમાં બંગાળી અથવા આસામી. થોડા કલાકોની મુસાફરીમાં જ ભાષા બદલાઈ શકે છે.
પરંતુ આ ભાષાકીય ફેરફાર પોતે જ ભારતની ઓળખનો એક ભાગ બની ગયો છે.
વસ્તીગણતરીના લગભગ 20 હજાર અલગ ભાષાકીય જવાબોથી લઈને 1,369 માતૃભાષાઓ અને બંધારણની 22 અનુસૂચિત ભાષાઓ સુધીનો આ આખો નકશો બતાવે છે કે ભારતની ભાષાઓ કોઈ એક દિવસમાં બની નથી.
તેમાં ભૂગોળ છે, ઇતિહાસ છે, સ્થળાંતર છે, વેપાર છે, સંસ્કૃતિ છે અને સદીઓથી ચાલતો લોકો વચ્ચેનો સંપર્ક છે.
આથી જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ એક રાજ્યની સીમા પાર કરે અને થોડા સમય પછી રસ્તા પરના બોર્ડ, જાહેરાતો કે લોકોની વાતચીતની ભાષા બદલાતી સાંભળે, ત્યારે તેને માત્ર ભાષાનો ફેરફાર માનવાની જરૂર નથી. તે ભારતના લાંબા ઇતિહાસ અને તેની વિવિધતાનો જીવંત અનુભવ છે.
ભારતની ભાષાકીય કહાનીનો સૌથી મોટો પાઠ કદાચ એ છે કે અલગ-અલગ ભાષાઓનું અસ્તિત્વ હંમેશા અલગાવનું પ્રતીક હોવું જરૂરી નથી. ઘણી વખત તે એક જ દેશની અંદર અલગ ઓળખોને જગ્યા આપતી વ્યવસ્થાનો ભાગ પણ બની શકે છે.
