શું શેરિંગ ઓટો કે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ ‘વર્કપ્લેસ’ ગણાય? બોમ્બે હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો
આધુનિક સમયમાં મહિલાઓની સુરક્ષા માટે ઘડાયેલ કાયદાઓમાં ‘PoSH Act’ (Sexual Harassment of Women at Workplace Act, 2013) એક અત્યંત મહત્વનું સાધન છે. પરંતુ, તાજેતરમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા એક ચુકાદાએ આ કાયદાના કાર્યક્ષેત્ર અને તેની મર્યાદાઓ અંગે એક નવી ચર્ચા છેડી છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, જો કોઈ કર્મચારી કામ પર જવા માટે શેરિંગ ઓટો-રિક્ષાનો ઉપયોગ કરે છે, તો તે સ્થળને ‘વર્કપ્લેસ’ એટલે કે કાર્યસ્થળ ગણી શકાય નહીં.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને હાઈકોર્ટનો આદેશ
આ આખો મામલો સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) ના એક કર્મચારી સાથે જોડાયેલો છે. એક મહિલા કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવેલી ફરિયાદના આધારે બેંકની ‘ઈન્ટરનલ કમ્પ્લેન્ટ કમિટી’ (ICC) એ તપાસ કરી હતી. આ તપાસમાં મહિલા કર્મચારી પર કરવામાં આવેલી કથિત જાતીય સતામણીનો બનાવ એક શેરિંગ ઓટો-રિક્ષામાં બન્યો હતો, જેમાં તે ઓફિસ જઈ રહી હતી.
ICC એ આ ઘટનાને કાર્યસ્થળ પર બનેલી ગણીને કર્મચારીને દોષિત ઠેરવ્યો હતો. પરંતુ આ નિર્ણયને બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. ૨૨ જૂન, ૨૦૨૬ના રોજ આપેલા પોતાના મહત્વના ચુકાદામાં બોમ્બે હાઈકોર્ટે ICCના આ નિર્ણયને ફગાવી દીધો છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે, જે વાહન પર એમ્પ્લોયર (માલિક) નું નિયંત્રણ ન હોય, તે વાહન કાયદાની દ્રષ્ટિએ ‘વર્કપ્લેસ’ની વ્યાખ્યામાં આવતું નથી.
PoSH Act શું કહે છે?
PoSH કાયદો એવા હેતુથી બનાવવામાં આવ્યો હતો કે મહિલાઓ તેમના કાર્યસ્થળ પર સુરક્ષિત અનુભવે. કાયદા મુજબ, ‘વર્કપ્લેસ’ એટલે એવી જગ્યા જ્યાં મહિલા કામ કરવા જતી હોય. તેમાં ઓફિસના કેમ્પસ ઉપરાંત, જો કંપની દ્વારા કોઈ ટ્રાન્સપોર્ટેશનની સુવિધા આપવામાં આવી હોય, તો તે વાહન પણ ‘વર્કપ્લેસ’ ગણાય છે.
પરંતુ કોર્ટે અહીં એક સ્પષ્ટ લાઈન દોરી છે:
૧. જો કર્મચારી પોતાની મરજીથી કે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ (જેમ કે શેરિંગ ઓટો, બસ, ટેક્સી) નો ઉપયોગ કરે છે, તો તે એમ્પ્લોયરની જવાબદારી હેઠળ નથી.
૨. જો કંપની પોતે કેબ અથવા બસની સેવા કર્મચારીઓ માટે પૂરી પાડતી હોય, તો તે ચોક્કસપણે ‘વર્કપ્લેસ’ ગણાય છે.
આ ચુકાદો શા માટે મહત્વનો છે?
આ નિર્ણય કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વનો છે કારણ કે તે ‘કાર્યસ્થળ’ની વ્યાખ્યાને સ્પષ્ટ કરે છે. જો દરેક સાર્વજનિક સ્થળને ‘વર્કપ્લેસ’ ગણી લેવામાં આવે, તો તે કાયદાનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે.
કાયદાકીય સ્પષ્ટતા: કોર્ટે સાબિત કર્યું છે કે કાયદાનું અર્થઘટન તાર્કિક હોવું જોઈએ. કામના સ્થળે સુરક્ષા પૂરી પાડવી એ કંપનીની જવાબદારી છે, પણ રસ્તા પર ચાલતી કે મુસાફરી કરતી વખતે બનતી ઘટનાઓ માટે સીધી રીતે કંપનીના ICC ને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.
કર્મચારીઓની સુરક્ષા: આનો અર્થ એ નથી કે મહિલાઓને રસ્તા પર સુરક્ષાનો અધિકાર નથી. પોલીસ અને આઈપીસી (IPC) હેઠળ જાતીય સતામણી સામે ગમે તે સ્થળે કાર્યવાહી થઈ શકે છે, પરંતુ ‘PoSH’ કાયદા હેઠળ થતી તપાસ માટે સ્થળની યોગ્યતા તપાસવી જરૂરી છે.
સામાજિક અને વ્યવહારુ પાસાઓ
આ ચુકાદાના દૂરગામી પરિણામો આવી શકે છે. મોટાભાગના શહેરોમાં કર્મચારીઓ લોકલ ટ્રેન, બસ કે શેરિંગ ઓટોમાં મુસાફરી કરે છે. જો કંપનીને દરેક મુસાફરી માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે, તો કંપનીઓ માટે કાયદાકીય ગૂંચવણો વધી શકે છે.
જોકે, સામાજિક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે, કંપનીઓએ પોતાના કર્મચારીઓની સુરક્ષા માટે વધુ પ્રોએક્ટિવ બનવું જોઈએ. ભલે કાયદો કડક ન હોય, પણ સુરક્ષિત મુસાફરીની વ્યવસ્થા કરવામાં કંપનીઓ મદદ કરી શકે છે. દાખલા તરીકે, ઘણી આધુનિક કંપનીઓ કર્મચારીઓ માટે ‘પિક-એન્ડ-ડ્રોપ’ સુવિધા આપે છે, જે સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ આદર્શ છે.
મહિલા સુરક્ષા અને કાયદાનું ભવિષ્ય
આ ચુકાદો મહિલા વિરોધી નથી, પરંતુ તે કાયદાકીય પ્રક્રિયાને વ્યવસ્થિત કરવાનો પ્રયાસ છે. કાયદો માત્ર અસ્તિત્વમાં હોવો પૂરતો નથી, તેનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે થવો પણ જરૂરી છે.
કર્મચારીઓ તરીકે આપણે શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
તમારા કાર્યસ્થળની પોલિસી સમજો.
જો કંપની ટ્રાન્સપોર્ટેશન આપે છે, તો તેની સુરક્ષા વિશે પૂછપરછ કરો.
અન્ય કોઈ પણ ઘટના માટે પોલીસ ફરિયાદની પ્રક્રિયાથી માહિતગાર રહો.
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આ આદેશ એ સમજાવે છે કે PoSH Act ની મર્યાદાઓ શું છે. તે કાયદાને નબળો નથી પાડતો, પરંતુ તેને સચોટ બનાવે છે. કાર્યસ્થળ પર સન્માન અને સુરક્ષા એ દરેક મહિલાનો મૂળભૂત અધિકાર છે, પરંતુ ‘કાર્યસ્થળ’ ની વ્યાખ્યામાં સ્પષ્ટતા હોવી એ કાયદાના યોગ્ય અમલીકરણ માટે અનિવાર્ય છે. ભવિષ્યમાં કંપનીઓએ તેમના કર્મચારીઓની મુસાફરી દરમિયાન પણ સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ જેથી આવા કાયદાકીય વિવાદો ઉભા ન થાય.
આ ચુકાદો આપણને એ યાદ અપાવે છે કે ન્યાયતંત્ર કાયદાના અક્ષર અને ભાવના બંનેને ધ્યાનમાં લઈને નિર્ણય લે છે, જેથી કોઈ પણ પક્ષને અન્યાય ન થાય.
