ઓનલાઈન ટ્રાન્સફરમાં ૧ કલાકના વિલંબના પ્રસ્તાવથી બેંકો ચિંતિત; ₹૧૦,૦૦૦ ની મર્યાદા વધારવા માંગ
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ અને UPI ની ક્રાંતિ વચ્ચે સાયબર છેતરપિંડી અને ઓનલાઈન કૌભાંડોના કેસોમાં પણ ચિંતાજનક વધારો થયો છે. આ નાણાકીય ગુનાઓ પર લગામ લગાવવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા સમયાંતરે અનેક કડક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. આ કવાયતના ભાગરૂપે, તાજેતરમાં જ સેન્ટ્રલ બેંકે મોટા ડિજિટલ વ્યવહારો પર એક કલાકનો ફરજિયાત વિલંબ (Time Delay) લાદવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. જો કે, દેશની અગ્રણી સરકારી અને ખાનગી બેંકો તેમજ પેમેન્ટ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા હિતધારકોએ આ દરખાસ્ત અંગે ગંભીર નારાજગી અને વ્યવહારિક ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે.
બેંકોનું માનવું છે કે ડિજિટલ વ્યવહારોને સુરક્ષિત રાખવાના ચક્કરમાં ઇન્ટરનેટ બેંકિંગ અને ગ્રાહક સુવિધાની ગતિ ધીમી ન પડવી જોઈએ.
બેંકો અને કર્મચારી સંગઠનોની મુખ્ય ચિંતા શું છે?
વિવિધ બેંકિંગ એસોસિએશનો અને નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, RBI દ્વારા પ્રસ્તાવિત ₹૧૦,૦૦૦ ની લઘુત્તમ મર્યાદા ખૂબ જ ઓછી છે. વર્તમાન સમયમાં સામાન્ય ખરીદી, વ્યાપારી ચૂકવણીઓ અને દૈનિક વ્યવહારોમાં પણ આ રકમ બહુ સામાન્ય છે. બેંકોનું સૂચન છે કે આ મર્યાદાને વધારીને ઓછામાં ઓછી ₹૨૫,૦૦૦ કરવી જોઈએ, જેથી સામાન્ય મધ્યમ વર્ગના ગ્રાહકોને વારંવાર મુશ્કેલીનો સામનો ન કરવો પડે.
જાહેર ક્ષેત્રના એક વરિષ્ઠ બેંક અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે, “જો ₹૧૦,૦૦૦ થી વધુના દરેક ટ્રાન્ઝેક્શનમાં એક કલાકનો વિલંબ થશે, તો તે ત્વરિત ચૂકવણી (Instant Payment) ના મૂળ આઈડિયાને જ નુકસાન પહોંચાડશે. આ નિયમમાંથી મેડિકલ ઇમરજન્સી, હોસ્પિટલના બિલ, શૈક્ષણિક ફી અને સરકારી કર (Tax) સંબંધિત વ્યવહારોને સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખવા જોઈએ.” વધુમાં, કેટલીક નાની અને ટેકનિકલ રીતે ઓછી સક્ષમ પ્રાદેશિક બેંકો માટે ‘કિલ સ્વિચ’ (તાત્કાલિક ટ્રાન્ઝેક્શન રોકવાની સિસ્ટમ) જેવી જટિલ સુવિધાઓ લાગુ કરવી આર્થિક અને માળખાકીય રીતે મુશ્કેલ સાબિત થશે.
ભારતમાં સાયબર છેતરપિંડીના આંકડા અને પ્રસ્તાવિત નિયમોનું વિશ્લેષણ
| નાણાકીય વર્ષ (Year) | નોંધાયેલા ડિજિટલ ફ્રોડના કેસો | કુલ છેતરપિંડીની અંદાજિત રકમ | RBI ના પ્રસ્તાવિત સુરક્ષા નિયમો |
| ૨૦૨૪ | ૨.૪ મિલિયન (૨૪ લાખ કેસ) | ઓછી તીવ્રતાના કેસ | ઊંચા મૂલ્યના વ્યવહારો માટે મલ્ટિ-લેવલ વેરિફિકેશન. |
| ૨૦૨૫ | ૨.૮ મિલિયન (૨૮ લાખ કેસ) | ₹૨૨,૯૩૧ કરોડ રૂપિયા | ₹૧૦,૦૦૦ થી વધુની રકમ પર ૧ કલાકનો હોલ્ડ ટાઈમ. |
| આગામી રોડમેપ (૨૦૨૬) | અમલીકરણ સ્તર પર ચર્ચા | નિયંત્રણ હેઠળ લાવવાનો લક્ષ્યાંક | ₹૨૫ લાખથી વધુ મેળવતા ખાતાઓનું અલગ ઓડિટ. |
RBI નો મૂળ પ્રસ્તાવ અને ચર્ચા પત્રના મુખ્ય મુદ્દા
ગયા મહિને રિઝર્વ બેંકે દેશમાં વધતા સાયબર ક્રાઈમને ધ્યાનમાં રાખીને એક વિગતવાર ચર્ચા પત્ર (Discussion Paper) બહાર પાડ્યો હતો. આ પત્રમાં પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવેલા ચાર મુખ્ય સુધારાઓ નીચે મુજબ છે:
-
સમય આધારિત વિલંબ: સાયબર હુમલાખોરો ગ્રાહકના ખાતામાંથી રકમ ઉપાડીને તરત જ સેરવી ન લે તે માટે મોટા વ્યવહારો પર ૧ કલાકનો હોલ્ડ ટાઈમ રાખવો.
-
વધારાની સુરક્ષા ચકાસણી: ઊંચા મૂલ્ય ધરાવતી નાણાકીય હેરફેર માટે વધારાના બાયોમેટ્રિક અથવા મલ્ટિ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન લાગુ કરવા.
-
વિશ્વાસપાત્ર ખાતાઓનો આગ્રહ: મોટી રકમની લેવડદેવડ માત્ર પૂર્વ-ચકાસાયેલા (Verified) અને વેરિફાઈડ બેનિફિશિયરી ખાતાઓમાં જ કરવાની મંજૂરી આપવી.
-
ગ્રાહક કેન્દ્રીય નિયંત્રણ: સામાન્ય ગ્રાહકોને તેમના પોતાના ડિજિટલ વ્યવહારો પર મર્યાદા સેટ કરવાનું વધારાનું એડવાન્સ કંટ્રોલ ઓપ્શન આપવું.
પેમેન્ટ ઉદ્યોગ દ્વારા વ્યવહારિક ખામીઓ તરફ અંગુલિનિર્દેશ
આ પ્રસ્તાવ બાદ પેમેન્ટ ગેટવે અને ફિનટેક કંપનીઓનું કહેવું છે કે, ₹૨૫ લાખ (૨.૫ મિલિયન) થી વધુ રકમ મેળવતા ખાતાઓના અલગ ઓડિટનો નિયમ વાસ્તવિક બજારમાં સફળ નહીં થાય. સાયબર ગુનેગારો એક જ મોટા ખાતામાં પૈસા ટ્રાન્સફર કરવાને બદલે બહુવિધ નાના અને નકલી ખાતાઓ (Mule Accounts) નો ઉપયોગ કરીને આ નિયમની પકડમાંથી સરળતાથી બચી શકે છે. ડિજિટલ છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ ૨૦૨૪ માં ૨.૪ મિલિયન હતા, જે ૨૦૨૫ માં વધીને ૨.૮ મિલિયન થઈ ગયા છે, અને ગુમાવેલી રકમ ₹૨૨,૯૩૧ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ હોવાથી બેંકોએ ટેકનોલોજી અપગ્રેડ કરવી અનિવાર્ય છે.
સુરક્ષા અને સુવિધા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ કોઈપણ આધુનિક અર્થતંત્ર માટે મોટો પડકાર હોય છે. RBI નો હેતુ દેશના નાગરિકોની મહેનતની કમાણીને સાયબર ગઠિયાઓથી બચાવવાનો છે, જે આવકારદાયક છે. પરંતુ બેંકોની એ દલીલ પણ વ્યાજબી છે કે ખૂબ ઓછી નાણાકીય મર્યાદા રાખવાથી વેપાર અને સામાન્ય વ્યવહારો પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. આગામી સમયમાં, મધ્યસ્થ બેંક અને વાણિજ્યિક બેંકો વચ્ચેની સર્વસંમતિ બાદ જ આ નિયમમાં ફેરફાર કરીને ગ્રાહક સુરક્ષા તેમજ ડિજિટલ સ્પીડ બંને જળવાઈ રહે તેવો મધ્યમ માર્ગ કાઢવામાં આવે તેવી પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
