કોરોના કાળમાં આકાશને આંબનારું ‘Byju’s’ કેમ નાણાકીય કટોકટીના ખીણમાં ખાબક્યું? ઇન્ડસ્ટ્રી માટે લાલબત્તી સમાન કેસ
ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ જગતના સૌથી મોટા પોસ્ટર બોય ગણાતા અને એડટેક જાયન્ટ બાયજુસ (Byju’s) ના સ્થાપક બાયજુ રવિન્દ્રન માટે મુશ્કેલીઓનો પહાડ તૂટી પડ્યો છે. સિંગાપોરની એક અદાલતે અસંખ્ય ન્યાયિક આદેશોનું જાણી જોઈને ઉલ્લંઘન કરવા અને કોર્ટના તિરસ્કાર (Contempt of Court) બદલ રવિન્દ્રનને છ મહિનાની જેલની સજા ફટકારી છે. આ સાથે જ કોર્ટે તેમના પર અંદાજે ૯૦,૦૦૦ સિંગાપોર ડોલર (આશરે ૭૦,૫૦૦ યુએસ ડોલર) નો કાનૂની ખર્ચ અને દંડ પણ ફટકાર્યો છે.
એક સમય હતો જ્યારે ફૂટબોલના મહાનાયક લિયોનેલ મેસ્સી કંપનીના વૈશ્વિક એમ્બેસેડર હતા અને ભારતીય ક્રિકેટ ટીમની જર્સી પર પણ ‘Byju’s’ નો લોગો ચમકતો હતો. પરંતુ આજે, કાનૂની વિવાદો અને નાણાકીય ગેરરીતિઓના ગંભીર આક્ષેપો વચ્ચે આ અબજોપતિનું સામ્રાજ્ય પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી રહ્યું છે.
સિંગાપોર કોર્ટમાં શું બન્યું અને શા માટે થઈ સજા?
આ સમગ્ર મામલો બાયજુ રવિન્દ્રન દ્વારા પોતાની મિલકતો અને નાણાકીય વ્યવહારોની સચોટ માહિતી અદાલત સમક્ષ જાહેર ન કરવા સાથે સંબંધિત છે. સિંગાપોરની કોર્ટે નોંધ્યું છે કે, એપ્રિલ ૨૦૨૪ થી રવિન્દ્રનને તેમની વૈશ્વિક અસ્કયામતો અને વિદેશી ખાતાઓનો સત્તાવાર ડેટા સબમિટ કરવા માટે વારંવાર આદેશો આપવામાં આવ્યા હતા. જોકે, તેમણે કાનૂની આદેશોની સતત અવગણના કરી અને માહિતી છુપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ કાનૂની અસહકારને ગંભીર ગુનો ગણીને સિંગાપોર અદાલતે તેમને જેલ ભેગા કરવાનો હુકમ કર્યો છે.
બાયજુસ (Byju’s) નું ઉથલપાથલ ભરેલું સફરનામું અને વર્તમાન સ્થિતિ
| કંપનીનો સમયગાળો / સીમાચિહ્ન | વ્યવસાયિક મૂલ્યાંકન (Valuation) & વ્યૂહરચના | શું હતી પ્લસ પોઇન્ટ / સફળતા? | પતન અને વર્તમાન કટોકટીના મુખ્ય કારણો |
| શરૂઆતનો તબક્કો (૨૦૧૧-૨૦૧૮) | થિંક એન્ડ લર્ન પ્રા. લિ. તરીકે સ્થાપના. | સ્માર્ટફોન અને ડિજિટલ શિક્ષણની ભારતમાં નવી ક્રાંતિનો મોટો લાભ લીધો. | શરૂઆતમાં મજબૂત ઓર્ગેનિક ગ્રોથ, પરંતુ બાદમાં લોનની જાળ. |
| રોગચાળો અને ગોલ્ડન એરા (૨૦૨૦-૨૦૨૨) | સર્વોચ્ચ મૂલ્યાંકન $૨૨ બિલિયન (₹૧.૮ લાખ કરોડ) પર પહોંચ્યું. | સ્કૂલો બંધ થતાં ઓનલાઈન ક્લાસની ડિમાન્ડ વધી; કરોડો વિદ્યાર્થીઓ જોડાયા. | આકાશ (Aakash) જેવી કંપનીઓ પાછળ $૩ બિલિયનની આક્રમક ખરીદી. |
| વર્તમાન વર્ષ (૨૦૨૬) | વેલ્યુએશનમાં ૯૫% થી વધુનો જંગી ઘટાડો. | વૈશ્વિક કક્ષાએ લિયોનેલ મેસ્સી અને ફિફા વર્લ્ડ કપનું કરોડોનું સ્પોન્સરશિપ. | લોનની ડિફોલ્ટ, સિંગાપોર કોર્ટ દ્વારા સ્થાપકને ૬ મહિનાની જેલ. |
કોરોના કાળનું વરદાન અને આડેધડ હસ્તાંતરણ (Acquisitions)
બાયજુસના પતનની વાર્તા આક્રમક વિસ્તરણ અને ખોટા આર્થિક આયોજનની આસપાસ વણાયેલી છે. વર્ષ ૨૦૨૦ માં જ્યારે કોરોના મહામારીને કારણે આખી દુનિયા થંભી ગઈ હતી અને શાળાઓ બંધ હતી, ત્યારે ઓનલાઈન શિક્ષણની માંગમાં પૂર આવ્યું. વૈશ્વિક વેન્ચર કેપિટલિસ્ટ્સે કંપનીમાં અબજો ડોલર ઠાલવ્યા.
આ નાણાંના જોરે બાયજુએ ઓફલાઇન કોચિંગ સંસ્થા ‘આકાશ એજ્યુકેશનલ સર્વિસીસ’, ‘ગ્રેટ લર્નિંગ’ અને અમેરિકન બ્રાન્ડ ‘એપિક’ સહિતની અસંખ્ય કંપનીઓને ખરીદવા માટે આશરે $૩ બિલિયન (અંદાજે ₹૨૫,૦૦૦ કરોડ) નો આંધળો ખર્ચ કરી નાખ્યો. દેખાદેખી અને બજાર પર એકહથ્થુ શાસન સ્થાપવાની લાયમાં કંપનીએ પોતાની લોનની ચૂકવણી અને આંતરિક ઓડિટિંગની ગંભીરતાને તદ્દન નજરઅંદાજ કરી દીધી.
અતિશય આક્રમક માર્કેટિંગ અને વાલીઓનો અસંતોષ
બાયજુસ માત્ર કાનૂની મોરચે જ નહીં, પણ ભારતીય ગ્રાહકોના વિશ્વાસના મોરચે પણ હારી ગયું હતું. કંપની પર વાલીઓને મોંઘા કોર્સ અને લોનની જાળમાં ફસાવવાના ગંભીર આક્ષેપો થયા હતા. ફિફા વર્લ્ડ કપ અને ક્રિકેટ બોર્ડને કરોડો રૂપિયા આપીને જે બ્રાન્ડિંગ ઊભું કરાયું હતું, તેની પાછળ ગ્રાહક સેવા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ હતી. લોનની ચુકવણી ન થતાં વિદેશી લેણદારો (Creditors) એ કોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા, જે આખરે સ્થાપકની જેલની સજામાં પરિણમ્યું.
બાયજુ રવિન્દ્રન અને તેમની કંપનીની આ સ્થિતિ એ વાતની સાબિતી છે કે કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને કાયદાકીય પારદર્શિતા વિના ગમે તેટલું મોટું સામ્રાજ્ય પણ લાંબો સમય ટકી શકતું નથી. રોકાણકારોના નાણાંનો બેફામ ઉપયોગ અને અદાલતી આદેશો પ્રત્યેનો અહંકાર આખરે વિનાશનું કારણ બને છે. ૨૦૨૬ ના આ વર્ષમાં આ કેસ નવા ઉભરી રહેલા ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે લાલબત્તી સમાન છે કે વ્યાપારમાં માત્ર ‘વેલ્યુએશન’ નહીં, પરંતુ ‘વેલ્યુ’ અને ‘નૈતિકતા’ જ તમને બજારમાં જીવંત રાખી શકે છે.
