કેન્સરની સારવારમાં ઇમ્યુનોથેરાપી: શું આ દરેક દર્દી માટે રામબાણ ઈલાજ છે? જાણો નિષ્ણાતોનો મત
આજના સમયમાં કેન્સરનું નામ સાંભળતા જ ભલભલાના મનમાં ફાળ પડે છે. બદલાતી જીવનશૈલી અને પર્યાવરણીય ફેરફારોને કારણે ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં કેન્સરના કેસ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. જોકે, તબીબી વિજ્ઞાને આ ક્ષેત્રમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ કરી છે. અત્યાર સુધી આપણે ઓપરેશન, કીમોથેરાપી અને રેડિયેશન વિશે સાંભળતા હતા, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ‘ઇમ્યુનોથેરાપી’ (Immunotherapy) એક આશાના કિરણ તરીકે ઉભરી આવી છે. આ થેરાપીએ કેન્સરની સારવારની આખી પદ્ધતિ બદલી નાખી છે. પરંતુ શું આ થેરાપી કેન્સરના દરેક દર્દી માટે અસરકારક છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ જાણવો અત્યંત જરૂરી છે.
ઇમ્યુનોથેરાપી શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ઇમ્યુનોથેરાપી એ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) ને સક્રિય કરવાની એક રીત છે. આપણા શરીરમાં કુદરતી રીતે જ રોગો સામે લડવાની શક્તિ હોય છે, પરંતુ કેન્સરના કોષો ખૂબ જ લુચ્ચા હોય છે. તેઓ ઇમ્યુન સિસ્ટમને છેતરીને છુપાઈ જાય છે અને શરીરમાં ફેલાવા લાગે છે. ઇમ્યુનોથેરાપી શરીરના રક્ષક કોષોને એવી રીતે ‘તાલીમ’ આપે છે કે જેથી તેઓ આ છુપાયેલા કેન્સર કોષોને ઓળખી શકે અને તેના પર હુમલો કરીને તેને ખતમ કરી શકે. એઈમ્સ (AIIMS) નવી દિલ્હીના નિષ્ણાત ડો. અરવિંદ કુમાર જણાવે છે કે, આ થેરાપી શરીરની પોતાની જ શક્તિનો ઉપયોગ કરીને દુશ્મન કોષોને મારે છે.
કીમોથેરાપી અને ઇમ્યુનોથેરાપી વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા લોકો ઇમ્યુનોથેરાપીને કીમોથેરાપી જેવી જ માને છે, પણ હકીકતમાં બંનેમાં મોટો તફાવત છે. કીમોથેરાપી એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં શક્તિશાળી દવાઓ કેન્સરના કોષોની સાથે સાથે શરીરના સારા કોષોને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. આ કારણે જ દર્દીના વાળ ખરવા, અત્યંત નબળાઈ આવવી અને ઉલટી જેવા ગંભીર સાઈડ ઈફેક્ટ્સ જોવા મળે છે. તેની સરખામણીએ ઇમ્યુનોથેરાપી વધુ સચોટ છે. તે મુખ્યત્વે કેન્સરના કોષો પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ફેફસાંનું કેન્સર, કિડનીનું કેન્સર અને મેલાનોમા (ત્વચાનું કેન્સર) જેવા કિસ્સાઓમાં, જ્યાં અગાઉ સારવાર કરવી મુશ્કેલ હતી, ત્યાં ઇમ્યુનોથેરાપીના પરિણામો ખૂબ જ પ્રોત્સાહક જોવા મળ્યા છે.
શું તે દરેક દર્દી માટે યોગ્ય છે?
અહીં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે ઇમ્યુનોથેરાપી દરેક કેન્સરના દર્દીને આપી શકાતી નથી. ડો. અરવિંદ કુમારના મતે, આ સારવાર દરેક પર એકસરખી અસર નથી કરતી. ડોક્ટરો દર્દીની સ્થિતિ, કેન્સરનો પ્રકાર અને તે કયા સ્ટેજ પર છે તે તપાસ્યા પછી જ નક્કી કરે છે કે ઇમ્યુનોથેરાપી આપવી કે નહીં. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેના પરિણામો અદભૂત હોય છે, તો કેટલાકમાં તેની અસર મર્યાદિત હોઈ શકે છે. તે કોઈ જાદુઈ લાકડી નથી કે જે દરેક દર્દીને સાજો કરી દે, પરંતુ હા, તે ભવિષ્યની સારવાર માટેની મોટી આશા ચોક્કસ છે. વિજ્ઞાનીઓ સતત આ દિશામાં સંશોધન કરી રહ્યા છે જેથી વધુને વધુ દર્દીઓ સુધી આ ટેકનિકનો લાભ પહોંચાડી શકાય.
