ગેસ સપ્લાય માટે ₹૬૦૦ કરોડનું ‘વોર ચેસ્ટ’: સરકારનો માસ્ટર પ્લાન અને LNG સંકટનો ડર
પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવની સીધી અસર હવે ભારતના રસોડા અને ખેતરો સુધી પહોંચી શકે તેમ છે. ઇઝરાયેલ અને ઇરાન વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) ના પુરવઠામાં મોટા વિક્ષેપની આશંકા સેવાઈ રહી છે. આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે ભારત સરકારે અત્યારથી જ કમર કસી લીધી છે. ખાતર (Fertilizer) ના ઉત્પાદનમાં કોઈ અડચણ ન આવે તે માટે સરકારે ₹૬૦૦ કરોડથી વધુનું એક વિશેષ ભંડોળ એટલે કે ‘વોર ચેસ્ટ’ તૈયાર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
આ વોર ચેસ્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે જો લાંબા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ હેઠળ મળતો ગેસ ઓછો પડે, તો સરકાર તરત જ ‘સ્પોટ માર્કેટ’ (હાજર બજાર) માંથી મોંઘા ભાવે પણ ગેસ ખરીદી શકે. ખાસ કરીને ખરીફ સીઝન નજીક આવી રહી છે ત્યારે યુરિયાનું ઉત્પાદન ઘટવું દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. તેથી, સરકાર કોઈપણ ભોગે ગેસનો પુરવઠો જાળવી રાખવા માંગે છે.
સપ્લાયમાં ૫૦% સુધીના ઘટાડાનો ખતરો અને ભાવ વધારાની આશંકા
નિષ્ણાતોના મતે, જો ઇરાન સંકટ લાંબુ ખેંચાય તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) જેવા મહત્વના દરિયાઈ માર્ગો પર અવરોધ આવી શકે છે. આ માર્ગ વિશ્વના ઉર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વનો છે. હાલમાં ફર્ટિલાઇઝર પ્લાન્ટ્સ માટે ગેસ સપ્લાયમાં ઘટાડો થવાની ભીતિ છે. જો સ્થિતિ વધુ વણસે, તો ગેસ સપ્લાય ૭૦% થી ઘટીને ૬૦% કે ૫૦% સુધી પણ નીચે આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ખાતરના કારખાનાઓ બંધ કરવાની નોબત આવી શકે છે.
માત્ર સપ્લાય જ નહીં, પણ કિંમતોમાં વધારો પણ એક મોટું પડકાર છે. રવિવારે રિસર્ચ ફર્મ Rystad Energy એ ચેતવણી આપી છે કે જો આ સંકટ ચાલુ રહેશે તો એશિયામાં LNG ની કિંમતોમાં ૪૦% સુધીનો તોતિંગ વધારો થઈ શકે છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે, તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ વધારો સીધો ભારતની સબસિડીના બિલ પર અને ઉત્પાદન ખર્ચ પર અસર કરશે. સરકાર આ વધારાના બોજને સહન કરવા માટે જ ₹૬૦૦ કરોડનું ફંડ અલગ ફાળવી રહી છે.
ખાતર પ્લાન્ટ્સ માટે ગેસનું મહત્વ અને ખરીફ સીઝનનો પડકાર
ભારતમાં ખેતી માટે યુરિયા એ અનિવાર્ય ઘટક છે. દેશમાં લગભગ ૩૭ મોટા યુરિયા પ્લાન્ટ્સ સંપૂર્ણપણે LNG પર નિર્ભર છે. આ પ્લાન્ટ્સમાં ઉત્પાદન ખર્ચનો લગભગ ૮૦% હિસ્સો માત્ર ગેસની કિંમત સાથે જોડાયેલો હોય છે. ભારત દર મહિને સરેરાશ ૨૨ થી ૨૫ લાખ ટન યુરિયાનું ઉત્પાદન કરે છે. ખરીફ સીઝન દરમિયાન ખાતરની માંગ આસમાને પહોંચે છે, જે લગભગ ૩૨-૩૩ મિલિયન ટન સુધી જાય છે.
વર્તમાન વ્યવસ્થા મુજબ, પ્લાન્ટ્સ તેમની જરૂરિયાતનો ૬૫% ગેસ લાંબા ગાળાના કરારો (Long-term contracts) થી મેળવે છે અને ૧૫% સ્પોટ માર્કેટમાંથી ખરીદે છે. બાકીની અછતને મેન્ટેનન્સ શટડાઉન દ્વારા મેનેજ કરવામાં આવે છે. પરંતુ જો સપ્લાયમાં ૫૦% નો ઘટાડો થાય, તો માત્ર મેન્ટેનન્સથી કામ નહીં ચાલે. સરકારે સ્પોટ માર્કેટમાંથી વધારાનો ગેસ ખરીદવો જ પડશે જેથી પ્લાન્ટ્સ સતત ચાલતા રહે અને ખેડૂતોને સમયસર ખાતર મળી રહે. આ વર્ષે ભારતનો યુરિયા વપરાશ ૪૦ મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જેમાંથી ૧૦ મિલિયન ટન આયાત કરવો પડે છે.
વૈશ્વિક LNG બજારની સ્થિતિ અને ટોચના નિકાસકારો
ભારત ગેસ માટે વિશ્વના ગણ્યાગાંઠ્યા દેશો પર નિર્ભર છે. જો આ દેશોમાંથી સપ્લાય ખોરવાય તો વૈશ્વિક સ્તરે હરીફાઈ વધી જાય છે. નીચેના ટેબલ પરથી સમજી શકાય છે કે વિશ્વમાં કયા દેશો ગેસના સૌથી મોટા સપ્લાયર છે:
| દેશ | LNG નિકાસ (બિલિયન ક્યુબિક મીટર) |
| અમેરિકા (US) | ૧૧૫.૨ |
| કતાર (Qatar) | ૧૦૬.૯ |
| ઓસ્ટ્રેલિયા (Australia) | ૧૦૬.૮ |
| રશિયા (Russia) | ૪૪.૩ |
| મલેશિયા (Malaysia) | ૩૬.૦ |
| કુલ (Total) | ૫૪૪.૧ |
ભારત માટે કતાર અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશો અત્યંત મહત્વના છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વધતા કતારથી આવતો સપ્લાય પ્રભાવિત થવાની સૌથી વધુ સંભાવના છે. તેથી જ સરકાર રશિયા કે અમેરિકા જેવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પર પણ ધ્યાન આપી રહી છે.
ઉત્પાદન જાળવી રાખવા માટે સરકારની રણનીતિ
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, સરેરાશ યુરિયા પ્લાન્ટમાં ૧૫ થી ૨૫ દિવસનું મેન્ટેનન્સ બંધી રહેતી હોય છે. સરકાર હવે એવું આયોજન કરી રહી છે કે આ મેન્ટેનન્સના સમયગાળાને એવી રીતે સેટ કરવામાં આવે જેથી ઉત્પાદનમાં મોટો ખાડો ન પડે. સાથે જ ગેસ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (GAIL) અને અન્ય તેલ કંપનીઓને સૂચના આપવામાં આવી છે કે તેઓ ગેસના ભંડાર સુરક્ષિત રાખે.
₹૬૦૦ કરોડનું આ ‘વોર ચેસ્ટ’ એક પ્રકારનું ઈમરજન્સી ફંડ છે. જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ગેસની કિંમત અચાનક વધે અથવા સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ પડે, ત્યારે નાણાકીય મંજૂરીઓની રાહ જોયા વગર આ ફંડમાંથી તુરંત ખરીદી કરી શકાશે. આ પગલું દર્શાવે છે કે સરકાર વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે દેશના કૃષિ ક્ષેત્રને સુરક્ષિત રાખવા માટે કેટલી ગંભીર છે. આગામી મહિનાઓ ભારતીય ઉર્જા સુરક્ષા માટે કસોટી સમાન બની રહેશે.
