દેશના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં બંધ! સરકારે બદલ્યા નિયમો, હવે આટલી શેલ્ફ લાઇફ વગરની દવાઓ દેશમાં નહીં ઘૂસી શકે.
જાહેર આરોગ્યની સુખાકારી અને દેશમાં મળતી દવાઓની ગુણવત્તા જાળવી રાખવાના હેતુથી કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને કડક નિર્ણય લીધો છે. નવા નિયમો અનુસાર, હવેથી ભારતમાં એક વર્ષથી ઓછી શેલ્ફ લાઇફ (એક્સપાયરી ડેટ સુધીનો સમય) બાકી હોય તેવી દવાઓની આયાત પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો છે.
કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક સત્તાવાર નોટિફિકેશન મારફતે આ ઐતિહાસિક નિર્ણયની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતીય બજારમાં ઉપલબ્ધ દવાઓની કાર્યક્ષમતા, સુરક્ષા અને ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, જેથી દર્દીઓને સંપૂર્ણ અસરકારક દવાઓ મળી રહે.
આ નવો નિયમ ‘ડ્રગ્સ (તેરમો સુધારો) નિયમો, 2026’ હેઠળ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જે ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945 ના નિયમ 31 માં સુધારો કરે છે. આ નિયમ 28 ઓક્ટોબર, 2026 ના રોજ સરકારી ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થતાં જ દેશભરમાં અમલી બની ગયો છે. આ સુધારાનો સરળ અર્થ એ છે કે હવેથી વિદેશથી ભારતમાં આયાત કરવામાં આવતી કોઈ પણ સામાન્ય દવાની આયાત તારીખથી તેની શેલ્ફ લાઇફ ઓછામાં ઓછી એક વર્ષ બાકી હોવી ફરજિયાત છે. આ કડક જોગવાઈને કારણે ટૂંક સમયમાં એક્સપાયર થવાના આરે પહોંચેલી દવાઓ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશતી અટકાવી શકાશે.
જૈવિક દવાઓ અને રેડિયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટે ખાસ છૂટછાટ
સરકારે આ કડક નિર્ણય લેતી વખતે ચોક્કસ વિશેષ તબીબી ઉત્પાદનોની અનોખી પ્રકૃતિ અને તેમની બનાવટને પણ ધ્યાનમાં રાખી છે. આથી, જૈવિક દવાઓ (Biological Drugs) અને રેડિયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ (Radiopharmaceuticals) જેવી ચોક્કસ કેટેગરી માટે એક વિશેષ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
આ ખાસ પ્રકારની દવાઓ માટે, જો તેમની લેબલ કરેલી શેલ્ફ લાઇફની 60 ટકા સમયમર્યાદા હજુ બાકી હશે, તો પણ તેમની આયાત કરવાની મંજૂરી આપી શકાશે. સરકારનો આ વ્યવહારુ અને સંતુલિત અભિગમ દર્શાવે છે કે એક તરફ કડક ગુણવત્તા નિયંત્રણ જાળવી રાખવામાં આવ્યું છે, તો બીજી તરફ વિશેષ તબીબી ક્ષેત્રે ઉપયોગી દવાઓની ઉપલબ્ધતામાં કોઈ અડચણ ન આવે તેનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે.
વ્યાપક વિચાર-વિમર્શ અને જાહેર સૂચનો બાદ લેવાયો આખરી નિર્ણય
આરોગ્ય મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ મહત્વપૂર્ણ સુધારો અચાનક લાદવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ ‘ડ્રગ્સ ટેકનિકલ એડવાઇઝરી બોર્ડ’ (DTAB) સાથેની વિસ્તૃત ચર્ચા-વિચારણા અને જાહેર જનતાના અભિપ્રાયોને ધ્યાનમાં લીધા પછી જ આખરી કરવામાં આવ્યો છે.
આ નિયમોનો ડ્રાફ્ટ (ખરડો) સૌપ્રથમ 22 જૂન, 2026 ના રોજ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સંબંધિત ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતો, ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગો અને જાહેર જનતા પાસેથી સૂચનો અને વાંધાઓ આવકારવામાં આવ્યા હતા. આ રીતે એક વ્યાપક અને પારદર્શક પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા બાદ જ આ જનહિતકારી નિર્ણયને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે.
આ નિર્ણય કેમ છે દેશના આરોગ્ય ક્ષેત્ર માટે ગેમ-ચેન્જર?
ભારતમાં આ નિર્ણયથી સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે અનેક સકારાત્મક બદલાવો જોવા મળશે:
દર્દીઓની સુરક્ષામાં વધારો: વિદેશી કંપનીઓ ઘણીવાર તેમની ટૂંકી મુદત બાકી હોય તેવી દવાઓ ભારતીય બજારમાં ઠાલવી દેતી હતી. હવે આ પ્રથા પર કાયમી બ્રેક વાગશે.
દવાઓની શ્રેષ્ઠ અસરકારકતા: જે દવાઓમાં પૂરતી શેલ્ફ લાઇફ બાકી હશે, તે દર્દી સુધી પહોંચશે ત્યારે તેની ક્ષમતા અને તબીબી અસર પૂર્ણ માત્રામાં જળવાઈ રહેશે.
મેડિકલ સપ્લાય ચેઇનમાં સુધારો: હોસ્પિટલો અને દવાની દુકાનોને દવાઓનો સ્ટોક રાખવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે પૂરતો સમય મળશે, જેથી દવાઓ નકામી જવાનો કે એક્સપાયર થવાનો ભય રહેશે નહીં.
સરકારનો આ નિર્ણય દેશના નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યેની તેની કટિબદ્ધતા દર્શાવે છે અને ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં ગુણવત્તાના ધોરણોને વધુ ઊંચા સ્તરે લઈ જવામાં મદદરૂપ થશે.
