વૈશ્વિક ઊર્જા બજારનો નવો ‘બાદશાહ’ ચીન: શું ઈરાન સંકટમાં ડ્રેગને બદલી નાખ્યું દુનિયાનું ગણિત?
દાયકાઓ સુધી વૈશ્વિક તેલ બજારની દિશા અને દશા માત્ર મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ના દેશો નક્કી કરતા રહ્યા છે. યુદ્ધ, પ્રતિબંધો, ઓપેક (OPEC) ના નિર્ણયો અને ભૌગોલિક તણાવે હંમેશા ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોને ઉપર-નીચે કરી છે. પરંતુ, ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયાના હાલના સંકટ સમયે એક એવી ઘટના બની છે જેણે દુનિયાને વિચારવા મજબૂર કરી દીધી છે. આ વખતે તેલ બજારના ‘અદ્રશ્ય ખેલાડી’ તરીકે ચીન ઉભરી આવ્યું છે, જે કોઈ પણ વાટાઘાટો કે મંચ પર દેખાયા વિના આખી દુનિયાના ઊર્જા સમીકરણોને નિયંત્રિત કરી રહ્યું છે.
ચીનની વ્યૂહરચના: અણધારી આર્થિક શક્તિ
ચીન છેલ્લા અનેક વર્ષોથી શાંતિથી પોતાની તૈયારી કરી રહ્યું હતું. જ્યારે દુનિયા ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ઈંધણની અછત વચ્ચે ઝઝૂમી રહી હતી, ત્યારે ચીને રશિયા અને ઈરાન જેવા દેશો પાસેથી રાહત દરે (Discounted rates) મોટા પ્રમાણમાં તેલ ખરીદીને પોતાના ભંડાર ભરી દીધા હતા. અનુમાન છે કે ચીન પાસે અત્યારે એક અબજ બેરલથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલનો વ્યૂહાત્મક અને વ્યાવસાયિક ભંડાર (Strategic & Commercial Reserves) છે. જ્યારે ઈરાન સંકટને કારણે વૈશ્વિક પુરવઠો ખોરવાયો, ત્યારે ચીને ગભરાઈને બજારમાંથી ખરીદી કરવાને બદલે પોતાના ભંડારમાંથી તેલ કાઢવાનું શરૂ કર્યું. આ નિર્ણયે વૈશ્વિક બજારને એક મોટો ઝટકો આપ્યો અને ચીનને ‘પાવર પ્લેયર’ બનાવી દીધું.
માગમાં ઘટાડો અને ‘અદ્રશ્ય તાકાત’
વિશ્લેષકોના મતે, આ સંકટ દરમિયાન ચીને દૈનિક આશરે 30 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલનું આયાત ઘટાડી દીધું હતું. આ આંકડો સામાન્ય નથી; આટલી મોટી માત્રામાં આયાત ઘટવાથી આખા વિશ્વના તેલ સંતુલન પર અસર પડે છે. ચીને આયાત ઘટાડી અને પોતાની જરૂરિયાત પોતાના સ્ટોકમાંથી પૂરી કરી. પરિણામે, જ્યારે બાકીની દુનિયા મોંઘા તેલ માટે દોડધામ કરી રહી હતી, ત્યારે ચીનની માગ ઓછી હોવાથી તેલની કિંમતોમાં અતિશય ઉછાળો આવતા અટકી ગયો. આ વ્યૂહરચનાએ ચીનને બજારની એક એવી ‘અદ્રશ્ય તાકાત’ બનાવી દીધી છે, જે ઈચ્છે ત્યારે બજારને ગરમ કરી શકે અને ઈચ્છે ત્યારે ઠંડું કરી શકે.
ઈલેક્ટ્રિક વાહનો: પરિવર્તનનો વાસ્તવિક પાયો
ચીનનો પ્રભાવ માત્ર તેલના ભંડાર પૂરતો મર્યાદિત નથી. આજે ચીન ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) ક્રાંતિનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. ત્યાં વેચાતી નવી કારોમાં લગભગ 50 ટકા હિસ્સો ઈલેક્ટ્રિક કે હાઈબ્રિડ વાહનોનો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (IEA) ના અહેવાલ મુજબ, ચીનના ઈલેક્ટ્રિક વાહનોના બેડાને કારણે ગત વર્ષે જ દરરોજ 10 લાખ બેરલ તેલની માગ ઓછી થઈ છે. આ ઉપરાંત, ચીને ઈંધણના નિકાસ પર કોટા લાદ્યો છે અને રિફાઇનરીઓની પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા ઘટાડી છે. આ બધા નિર્ણયો દર્શાવે છે કે ચીન હવે ‘તેલ નિર્ભરતા’ માંથી ‘ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા’ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
2027નું ભવિષ્ય અને તેલ બજારના નવા સમીકરણો
નિષ્ણાતો માને છે કે 2027 સુધીમાં તેલ બજારમાં અછતને બદલે ‘વધારે પડતા પુરવઠા’ (Over-supply) ની સ્થિતિ ઉભી થઈ શકે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી સંપૂર્ણપણે ખુલી જાય અને મધ્ય પૂર્વમાં ઉત્પાદન સામાન્ય થાય, તો બજારમાં તેલની રેલમછેલ થશે. પરંતુ આ વધારાના તેલની કિંમતો કેટલી રહેશે, તે ચીનની ખરીદી પર નિર્ભર રહેશે. જો ચીન ફરી એકવાર પોતાના ભંડાર ભરવાનું શરૂ કરશે, તો કિંમતો સ્થિર રહેશે. પરંતુ જો તે ખરીદી નહીં કરે, તો વૈશ્વિક તેલ બજારમાં કિંમતોમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
ભારત માટે આ પાઠ શું છે?
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ રાહત અને સાવચેતી બંને લઈને આવી છે. ચીનની ખરીદીમાં ઘટાડો થવાને કારણે ભારતે આયાત કરેલા ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં થોડો ઘટાડો થયો છે, જે આપણા વિદેશી મુદ્રા ભંડાર માટે સારું છે. પરંતુ, આ પરિસ્થિતિ એક મોટો પાઠ પણ શીખવે છે.
વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર: ભારતને હવે તેની ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. ચીનની જેમ, આપણે પણ લાંબા ગાળાના ભંડાર વિકસાવવો પડશે જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીના સમયમાં આપણે અન્ય દેશો પર નિર્ભર ન રહેવું પડે.
ઊર્જાનું વૈવિધ્યકરણ: ભારતે પણ ઈલેક્ટ્રિક અને હાઈડ્રોજન આધારિત ઉર્જા પર ભાર મૂકવો પડશે.
પ્રભાવશાળી ભૂમિકા: જે દેશો પાસે અમુક અઠવાડિયાને બદલે અમુક મહિનાઓ સુધી ચાલે તેટલો તેલનો ભંડાર હોય છે, તેઓ જ વૈશ્વિક બજારમાં સાચો પ્રભાવ પાડી શકે છે.
ચીનનું આ વર્ચસ્વ પશ્ચિમી દેશો માટે એક મોટો પડકાર છે. તેલ બજાર હવે માત્ર પુરવઠા અને માગ પર નથી ચાલતું, પરંતુ તે ‘સ્ટ્રેટેજિક સ્ટોરેજ’ અને ‘ગ્રીન એનર્જી એડોપ્શન’ ના આધારે ચાલે છે. ચીન પોતાની આ વ્યૂહરચનાથી એક તરફ પોતાના દેશને સસ્તું ઈંધણ પૂરું પાડી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે.
આગામી વર્ષોમાં જ્યારે ઊર્જાની જરૂરિયાતો બદલાશે, ત્યારે ભારત જેવા વધતા જતા અર્થતંત્રોએ પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે આક્રમક અને સ્માર્ટ વ્યૂહરચના અપનાવવી પડશે. ચીને સાબિત કર્યું છે કે યુદ્ધના મેદાનમાં પહોંચ્યા વગર પણ, માત્ર આર્થિક અને ઊર્જાકીય નિર્ણયો દ્વારા દુનિયાની રમત કેવી રીતે બદલી શકાય છે.
