યુદ્ધના મેદાનમાં તેલની રમત: સૌથી મોટા ઓઈલ રિઝર્વ ધરાવતા દેશોની યાદી અને ભારતની તૈયારી
પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા જતા તણાવને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ઉર્જા કટોકટીનો ભય સેવાઈ રહ્યો છે. યુદ્ધની આ સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન પેટ્રોલ અને ડીઝલના પુરવઠાનો હોય છે. જ્યારે સપ્લાય ચેઈન ખોરવાય છે, ત્યારે અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થા થંભી જાય છે. જોકે, વિશ્વના કેટલાક શક્તિશાળી દેશોએ આવી જ કટોકટીનો સામનો કરવા માટે ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓઈલ રિઝર્વ’ (વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર) તૈયાર રાખ્યા છે. આ દેશો પાસે એટલો મોટો તેલનો જથ્થો છે કે યુદ્ધ મહિનાઓ સુધી ચાલે તો પણ તેમને પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત વર્તાશે નહીં. ભારત સહિત અનેક દેશો હવે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે આ દિશામાં ગંભીરતાથી કામ કરી રહ્યા છે.
વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Oil Reserve) શું છે?
સ્ટ્રેટેજિક ઓઈલ રિઝર્વ એ કટોકટીના સમય માટે રાખવામાં આવેલો કાચા તેલનો વિશાળ જથ્થો છે. સામાન્ય રીતે, દેશો તેમની તેલની જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે, પરંતુ યુદ્ધ, કુદરતી આફતો અથવા રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે જ્યારે આયાત બંધ થઈ જાય, ત્યારે આ રિઝર્વ કામમાં આવે છે. આ તેલને ખાસ પ્રકારની ભૂગર્ભ ગુફાઓ (Underground Salt Caverns) અથવા વિશાળ ટેન્કોમાં રાખવામાં આવે છે, જેથી તે સુરક્ષિત રહે અને તેનો ઝડપથી ઉપયોગ કરી શકાય.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (IEA) ના નિયમો મુજબ, દરેક સભ્ય દેશે ઓછામાં ઓછા 90 દિવસની નેટ આયાત જેટલો તેલનો સ્ટોક રાખવો જોઈએ. આ ભંડાર માત્ર યુદ્ધ માટે જ નહીં, પણ બજારમાં તેલના ભાવને સ્થિર રાખવા માટે પણ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ અચાનક વધી જાય, ત્યારે સરકારો પોતાના રિઝર્વમાંથી તેલ મુક્ત કરીને ભાવોને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
અમેરિકા અને ચીન: તેલના ભંડારમાં કોણ કેટલું શક્તિશાળી?
તેલના સંગ્રહની વાત કરીએ તો અમેરિકા વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે. અમેરિકા પાસે ‘સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ’ (SPR) છે, જેની ક્ષમતા આશરે 700 મિલિયન બેરલ છે. આ ભંડાર ટેક્સાસ અને લુઇસિયાનાના દરિયાકાંઠે ભૂગર્ભ મીઠાની ગુફાઓમાં રાખવામાં આવે છે. અમેરિકા ઘણીવાર વૈશ્વિક સપ્લાય ખોરવાય ત્યારે આ ભંડારનો ઉપયોગ કરીને દુનિયાભરના બજારોને રાહત આપે છે.
બીજી તરફ, એશિયામાં ચીન સૌથી મોટો તેલ ભંડાર ધરાવે છે. એક અંદાજ મુજબ ચીન પાસે 400 થી 500 મિલિયન બેરલ કાચું તેલ અનામત છે. ચીન પોતાની વધતી જતી ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો અને અમેરિકા સાથેના ભૌગોલિક તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને સતત આ ભંડાર વધારી રહ્યું છે. જાપાન પણ આ યાદીમાં ઘણું આગળ છે, જેની પાસે સરકારી અને ખાનગી મળીને આશરે 440 મિલિયન બેરલ તેલનો સ્ટોક છે. દક્ષિણ કોરિયા અને જર્મની પણ તેમની ઉર્જા સુરક્ષા માટે મોટા પાયે સંગ્રહ કરે છે, જેથી ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષ જેવી સ્થિતિમાં તેમની અર્થવ્યવસ્થાને આંચકો ન લાગે.
ભારતની સ્થિતિ અને વૈશ્વિક ક્રમાંક
ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ છે, તેથી ઉર્જા સુરક્ષા ભારત માટે ખૂબ જ સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. હાલમાં ભારત પાસે વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર તરીકે 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટન (આશરે 38 મિલિયન બેરલ) તેલ સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા છે. ભારતે આ ભંડાર વિશાખાપટ્ટનમ, મેંગલોર અને પડુર (કર્ણાટક) ખાતે ભૂગર્ભ ખડકોની ગુફાઓમાં બનાવ્યા છે.
| રેન્ક | દેશ | અંદાજિત સ્ટ્રેટેજિક ઓઈલ રિઝર્વ |
| ૧ | અમેરિકા | આશરે 700 મિલિયન બેરલ |
| ૨ | ચીન | 400 થી 500 મિલિયન બેરલ |
| ૩ | જાપાન | આશરે 440 મિલિયન બેરલ |
| ૪ | દક્ષિણ કોરિયા | આશરે 200 મિલિયન બેરલ |
| ૫ | જર્મની | આશરે 170 મિલિયન બેરલ |
| ૯ | ભારત | 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટન |
જોકે, ભારતનું વર્તમાન રિઝર્વ માત્ર 9-10 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતું છે. આ સિવાય તેલ કંપનીઓ પાસે પણ આશરે 60 દિવસનો સ્ટોક હોય છે. સરકારે હવે બીજા તબક્કામાં ચંડિખોલ (ઓડિશા) અને પડુર ખાતે વધારાના 6.5 મિલિયન મેટ્રિક ટન ભંડાર બનાવવાની યોજના મંજૂર કરી છે. જો ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય, તો ભારત પોતાના આ ભંડાર અને રશિયા જેવા વૈકલ્પિક સ્રોતો પર નિર્ભર રહીને પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત અટકાવી શકે છે.
