હોર્મુઝ અને બાબ-અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ પર જોખમ વધતા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ૬ ટકાનો ઉછાળો
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ફરી એકવાર મોંઘવારીનો મોટો આંચકો તોળાઈ રહ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ (Crude Oil) ના ભાવમાં થતો તીવ્ર વધારો અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. ઈરાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે સીધા સૈન્ય સંઘર્ષની સંભાવનાઓ પ્રબળ બની રહી છે, જેના કારણે મધ્ય પૂર્વ અને પશ્ચિમ એશિયામાં ભારે ઉત્તેજના અને તણાવનો માહોલ છે.
સમુદ્રી માર્ગો પરથી પસાર થતા ઓઇલ ટેન્કરો પર સતત થઈ રહેલા હુમલાઓ અને પુરવઠામાં મોટા અંતરાલના ડરથી બજારમાં ભારે અફરાતફરી મચી ગઈ છે. અમેરિકા અને જર્મની જેવા મોટા દેશોએ પોતાના વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserve) માંથી વધારાનો જથ્થો બજારમાં મૂકવાના નીતિગત નિર્ણયો લીધા હોવા છતાં, શુક્રવારે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવો છેલ્લા છ મહિનાની સર્વોચ્ચ સપાટીએ બંધ થયા હતા.
બજાર વિશ્લેષકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો આ લશ્કરી તણાવ વધુ વકરશે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જશે, જેના પરિણામે વિશ્વભરમાં ફુગાવો નિયંત્રણ બહાર જઈ શકે છે અને વિવિધ દેશોની સેન્ટ્રલ બેંકોને કડક નાણાકીય નીતિઓ અપનાવવાની ફરજ પડશે.
બ્રેન્ટ ક્રૂડ અને WTI ની વર્તમાન સ્થિતિ
તાજેતરના ટ્રેડિંગ આંકડાઓ અનુસાર, શુક્રવારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ ફ્યુચર્સ $૩.૫૫ અથવા ૩.૧૪ ટકાના જંગી વધારા સાથે પ્રતિ બેરલ $૧૧૬.૭૨ ની સપાટીએ બંધ થયું હતું, જે ગત ૨૯ એપ્રિલ પછીનું સૌથી ઉચ્ચ બંધ સ્તર છે. બીજી તરફ, યુએસ વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) ક્રૂડ ઓઇલ પણ $૩.૮૦ અથવા ૩.૮ ટકા વધીને $૧૦૩.૨૭ પ્રતિ બેરલ પર પહોંચી ગયું હતું. માત્ર એક જ અઠવાડિયામાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં ૬ ટકા અને WTI ઓઇલના ભાવમાં ૨.૩ ટકાનો તોતિંગ ઉછાળો નોંધાયો છે.
હૂથી હુમલા અને સાઉદી અરામકોનું ઇમરજન્સી પગલું
આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ખોરવાવા પાછળ ઈરાન સમર્થિત હૂથી બળવાખોરો દ્વારા ઉર્જા માળખા પર કરવામાં આવી રહેલા હુમલા જવાબદાર છે. વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ નિકાસકારોમાં સ્થાન ધરાવતા સાઉદી અરેબિયાના તેલ ક્ષેત્રો પર આસન્ન જોખમ ઊભું થયું છે. પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને સાઉદી અરામકોએ ગલ્ફ ક્ષેત્ર નજીકના ધહરાન ખાતે આવેલા પોતાના મુખ્ય મથકને તાત્કાલિક ખાલી કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
આ ઉપરાંત, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) માં ઉમ્મ અલ ક્વાઇનના દરિયાકાંઠે એક ઓઇલ ટેન્કરમાંથી તેલ લીકેજ થવાની ઘટના સામે આવી છે, જેણે દરિયાઈ પરિવહન સુરક્ષા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. ૯ ઑક્ટોબરના રોજ પણ યુએઈ નજીક ‘જેમ નંબર ૨’ નામના સુપરટેન્કર પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી શિપિંગ કંપનીઓમાં ભારે ફફડાટ વ્યાપી ગયો છે.
મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પર તણાવ અને ઇંધણ પરિવહન ખર્ચ
વૈશ્વિક ક્રૂડ સપ્લાય માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) અને બાબ-અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ (Bab-al-Mandab) સૌથી સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો ગણાય છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર્સિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે, જ્યારે બાબ-અલ-મંડેબ લાલ સમુદ્રનો મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે.
આ સંકડા દરિયાઈ માર્ગો પર હુમલા અને અસ્થિરતાના કારણે કાર્ગો જહાજોના વિમા પ્રીમિયમ અને પરિવહન ખર્ચમાં અનેકગણો વધારો થયો છે. આ પરિવહન ખર્ચ આખરે ગ્રાહકો સુધી પહોંચતા ક્રૂડ ઓઇલના દરોમાં ઉમેરાઈ રહ્યો છે, જેનાથી કિંમતો સતત ઊંચી રહી છે.
વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડારનો ઉપયોગ છતાં ભાવ કેમ ઘટતા નથી?
અમેરિકાના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જીએ પોતાના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) માંથી ૪,૦૦,૦૦૦ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ છોડવાની મંજૂરી આપી છે, જ્યારે જર્મનીએ પણ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહમાંથી ડીઝલ અને ક્રૂડ ઓઇલના વેચાણ માટે ટેન્ડર જારી કર્યા છે. આમ છતાં ભાવ નીચે નથી આવી રહ્યા જેના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:
૧. વાસ્તવિક અને નિરંતર જોખમ: ઇમરજન્સી સ્ટોકમાંથી તેલ છોડવાથી બજારને ક્ષણિક રાશન મળી શકે છે, પરંતુ સમુદ્રી માર્ગો પરના સૈન્ય હુમલા કે પ્રોડક્શન ફેસિલિટી તૂટવાનું મૂળ જોખમ દૂર થતું નથી.
૨. અમેરિકાની મર્યાદિત ક્ષમતા: યુએસ SPR દ્વારા અપાતી રાહત ચોક્કસ રિફાઇનરી પૂરતી મર્યાદિત છે, જે સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાની વ્યાપક અનિશ્ચિતતા સામે ખૂબ નાની પડે છે.
૩. G7 ની નીતિની મર્યાદિત અસર: જર્મની અને G7 દેશોના રિઝર્વ રિલિઝ માત્ર સ્થાનિક માંગને પહોંચી વળવા પૂરતા છે, પરંતુ વિશ્વવ્યાપી શિપિંગ રૂટ સુરક્ષિત ન થાય ત્યાં સુધી માર્કેટમાંથી ‘રિસ્ક પ્રીમિયમ’ ઘટવાનું નથી.
