ધરમપુર-કપરાડાના આદિજાતિ ખેડૂતો માટે સિંચાઈની નવી આશા: રૂ. 1,331 કરોડની દમણ-ગંગા લિફ્ટ ઇરિગેશન યોજનાને મંજૂરી
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં દક્ષિણ ગુજરાતના 17,000 હેક્ટર ખેતીલાયક વિસ્તારને મળશે સિંચાઈનો લાભ; 46 ગામોમાં જળસંચય અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જને મળશે પ્રોત્સાહન
દક્ષિણ ગુજરાતના પહાડી અને દુર્ગમ આદિજાતિ વિસ્તારોમાં ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવા રાજ્ય સરકારે મહત્ત્વપૂર્ણ પહેલ કરી છે. મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે વલસાડ જિલ્લાના ધરમપુર અને કપરાડા તાલુકા માટે રૂ. 1,331.30 કરોડની દમણ-ગંગા લિફ્ટ ઇરિગેશન યોજનાને વહીવટી મંજૂરી આપી છે. આ યોજનાના અમલીકરણથી અંદાજે 17,000 હેક્ટર ખેતીલાયક જમીનને સિંચાઈની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાનું આયોજન છે.
રાજ્ય સરકારના આ પ્રયાસથી વરસાદ આધારિત ખેતી અને ભૂગર્ભજળ પર નિર્ભર આદિજાતિ ખેડૂતોને વૈકલ્પિક જળસ્રોત ઉપલબ્ધ થશે. ખાસ કરીને ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચાડવા માટે આધુનિક પમ્પિંગ અને પાઇપલાઇન નેટવર્ક વિકસાવવામાં આવશે.
મધુબન જળાશયનું પાણી પહોંચશે ઊંચાણવાળા ખેતરો સુધી
કપરાડા અને ધરમપુરના અનેક વિસ્તારો ભૌગોલિક રીતે ઊંચાઈ પર આવેલા હોવાથી પરંપરાગત કેનાલ વ્યવસ્થા મારફતે ત્યાં પાણી પહોંચાડવું મુશ્કેલ રહ્યું છે. બીજી તરફ, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત સિંચાઈ વ્યવસ્થાનો લાભ સરળતાથી મળી શકે છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને મધુબન જળાશયમાંથી ઉપલબ્ધ વધારાનું પાણી પમ્પિંગ દ્વારા ઊંચાણવાળા વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે.
આ હેતુસર રાજ્યના નર્મદા, જળસંપત્તિ, પાણી પુરવઠા અને કલ્પસર વિભાગ દ્વારા વિવિધ સંભવિત માર્ગો અને ટેકનિકલ વિકલ્પોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. મૂલ્યાંકન બાદ ત્રીજા વિકલ્પને યોગ્ય માર્ગ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો છે.
241 કિલોમીટરથી વધુનું પાઇપલાઇન નેટવર્ક
યોજનામાં અંદાજે 53 કિલોમીટરની મુખ્ય ટ્રંક પાઇપલાઇન અને 188 કિલોમીટરથી વધુની શાખા તથા ફીડર પાઇપલાઇનો બનાવવાનું આયોજન છે. આ નેટવર્ક સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 65 મીટરથી 382 મીટર સુધીની ઊંચાઈ ધરાવતા વિસ્તારોને આવરી લેશે.
પાણીને ઊંચાઈ સુધી પહોંચાડવા માટે તબક્કાવાર પમ્પિંગ વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવશે. મુખ્ય પમ્પિંગ સ્ટેશન-1 મધુબન ડેમ નજીક ફતેહપુરા ગામ પાસે બનાવવામાં આવશે. ત્યારબાદ બુરવાડ ખાતે પમ્પિંગ સ્ટેશન-2 અને કિસ્તોનિયા નજીક પમ્પિંગ સ્ટેશન-3 દ્વારા પાણી આગળ પહોંચાડવામાં આવશે.
ત્રણેય પમ્પિંગ સ્ટેશનોની સંયુક્ત સ્થાપિત ક્ષમતા 56,400 કિલોવોટ એટલે કે આશરે 75,600 હોર્સપાવર રહેશે. કપરાડા નજીક ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં બ્રેક પ્રેશર ટેન્ક્સ ઊભી કરીને પાણીના દબાણને નિયંત્રિત કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ શાખા નેટવર્ક મારફતે પાણીનું વિતરણ કરવામાં આવશે.
46 ગામોને મળશે પાણીનો લાભ
આ યોજના હેઠળ કુલ 500 ક્યુસેક પાણીના વહન અને વિતરણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે. વાર્ષિક 100 દિવસના સંચાલન સમયગાળા દરમિયાન બે ઝોનમાં 15 દિવસના રોટેશન મુજબ પાણી પહોંચાડવાનું આયોજન છે.
ઝોન-1માં કપરાડા તાલુકાનાં 28 ગામોને આવરી લેવામાં આવશે, જેમાં પાણીની મહત્તમ જરૂરિયાત 320 ક્યુસેક રહેશે. ઝોન-2માં ધરમપુર અને કપરાડા તાલુકાનાં 17 ગામો માટે 180 ક્યુસેક પાણીની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
આમ, યોજનાના વર્ણન મુજબ બંને ઝોન મારફતે કુલ 46 ગામોને લાભ પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય છે. અહીં પાણીનું વિતરણ માત્ર ખેતરો સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે 26 ગામ તળાવો અને 81 ચેકડેમમાં પાણી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવશે.
ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં સુધારાની અપેક્ષા
ગામ તળાવો અને ચેકડેમમાં પાણી ઉપલબ્ધ થવાથી ભૂગર્ભજળના પુનર્ભરણને વેગ મળવાની અપેક્ષા છે. આ ઉપરાંત, પાકના મહત્ત્વપૂર્ણ વિકાસના તબક્કામાં પાણીની ઉપલબ્ધતા જાળવવામાં અને સ્થાનિક જળસ્રોતોને વધુ સક્ષમ બનાવવામાં મદદ મળશે.
યોજનામાં બારુમાલ ગામ નજીક માન નદીના ટેલ-એન્ડ વિસ્તારમાં પણ પાણી છોડવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આથી સ્થાનિક જળપ્રવાહ જાળવવાના પ્રયાસોને પણ સહાય મળી શકે છે.
જળસંગ્રહની ઉપલબ્ધતાના આધારે આયોજન
યોજનાના હાઇડ્રોલોજિકલ વિશ્લેષણ મુજબ, મધુબન જળાશયમાં પૂરતો જીવંત જળસંગ્રહ ઉપલબ્ધ રહેવાની સંભાવના ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. દર વર્ષે આશરે 122.33 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણીની જરૂરિયાતનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. જળાશયમાંથી આ પાણી ઉપલબ્ધ કરાવતી વખતે ઘરેલુ અને પ્રાદેશિક પાણીની જરૂરિયાતો પર અસર ન પડે તે બાબત મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
આધુનિક ટેકનોલોજીથી પાણીનું સંચાલન
યોજનાને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે આધુનિક ઓટોમેશન અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં આવશે. કેન્દ્રીય SCADA સિસ્ટમ દ્વારા પાણીના પ્રવાહ અને દબાણનું વાસ્તવિક સમયનું નિરીક્ષણ કરી શકાશે. તેનાથી પાણીના વિતરણ પર દેખરેખ રાખવામાં અને પમ્પિંગ વ્યવસ્થાનું સંચાલન સુધારવામાં મદદ મળશે.
દમણ-ગંગા લિફ્ટ ઇરિગેશન યોજના ધરમપુર અને કપરાડાના ખેડૂતો માટે સિંચાઈની સુવિધા વધારવાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પહેલ છે. યોજનાનું અસરકારક અમલીકરણ થાય તો આદિજાતિ વિસ્તારોમાં ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવા, જળસ્રોતોનું પુનર્ભરણ કરવા અને કૃષિ આધારિત આજીવિકાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
