ડિજિટલ ફ્રોડમાં બેંકની બેદરકારી સાબિત થાય તો ગ્રાહકને વળતર આપવું પડશે: સુપ્રીમ કોર્ટનો કડક સંદેશ
દેશમાં ડિજિટલ છેતરપિંડી અને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ના વધતા બનાવો વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓની જવાબદારી અંગે મહત્ત્વનું વલણ રજૂ કર્યું છે. કોર્ટે જણાવ્યું છે કે જો તપાસમાં સાબિત થાય કે બેંકની યોગ્ય તકેદારીના અભાવે ગ્રાહક સાથે છેતરપિંડી થઈ છે, તો પીડિતને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવાની જવાબદારી બેંકની હોવી જોઈએ. આ મામલે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી રહેલા નિયમોની પણ સુપ્રીમ કોર્ટ સમીક્ષા કરશે.
29 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત તથા ન્યાયમૂર્તિઓ જોયમલ્યા બાગચી અને વી. મોહનાની ખંડપીઠ ડિજિટલ અરેસ્ટ સાથે જોડાયેલી છેતરપિંડીના કેસોની સુનાવણી કરી રહી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર છેતરપિંડી થયા પછી ફરિયાદ નોંધાવવી પૂરતી નથી; પૈસા ખાતામાંથી નીકળી જાય તે પહેલાં તેને રોકવા માટે પણ અસરકારક વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે.
શંકાસ્પદ વ્યવહારો પર બેંકે તાત્કાલિક ધ્યાન આપવું પડશે
સુપ્રીમ કોર્ટે સૂચવ્યું કે ગ્રાહકના ખાતામાંથી થતો કોઈ વ્યવહાર તેની સામાન્ય લેવડદેવડથી ઘણો અલગ હોય, તો બેંકે તેને શંકાસ્પદ ગણીને અસ્થાયી રીતે રોકવાની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. ત્યારબાદ ગ્રાહક સાથે સીધો સંપર્ક કરીને વ્યવહારની ખરાઈ કરી શકાય. જરૂરી જણાય તો સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનને પણ જાણ કરવી જોઈએ.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વરિષ્ઠ નાગરિક સામાન્ય રીતે નાની રકમની લેવડદેવડ કરતો હોય અને અચાનક તેના ખાતામાંથી મોટી રકમ ટ્રાન્સફર થવાની હોય, તો બેંકે તેની પ્રામાણિકતા ચકાસવી જોઈએ. જોકે, દરેક મોટો વ્યવહાર છેતરપિંડી જ હોય એવું નથી; તેથી તપાસની પ્રક્રિયા યોગ્ય અને અસરકારક હોવી જરૂરી છે.
કોર્ટે એ પણ ભાર મૂક્યો કે શંકાસ્પદ વ્યવહારો અંગે સ્વચાલિત ચેતવણીની વ્યવસ્થા વિકસાવવી જોઈએ, જેથી ગ્રાહકને નુકસાન થાય તે પહેલાં પગલાં લઈ શકાય.
‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ના નામે કેવી રીતે થાય છે છેતરપિંડી?
ડિજિટલ અરેસ્ટના કિસ્સામાં ઠગો પોતાને પોલીસ, સીબીઆઈ અથવા અન્ય તપાસ એજન્સીના અધિકારી તરીકે ઓળખાવે છે. તેઓ ફોન અથવા વીડિયો કોલ દ્વારા વ્યક્તિને કહે છે કે તેની સામે ગુનાનો કેસ છે અથવા તેની ધરપકડ થવાની છે. ત્યારબાદ ધરપકડનો ડર બતાવીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા દબાણ કરવામાં આવે છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં ઠગો નકલી દસ્તાવેજો, બનાવટી સરકારી ઓળખપત્રો અથવા કોર્ટના ખોટા આદેશોનો ઉપયોગ કરે છે. ભય અને માનસિક દબાણને કારણે ભણેલા-ગણેલા લોકો પણ તેમની જાળમાં ફસાઈ શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે આવા બનાવો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં સવાલ ઉઠાવ્યો કે જાહેર જાગૃતિ અભિયાનો અને સતત સમાચાર આવવા છતાં લોકો આ પ્રકારની છેતરપિંડીનો ભોગ કેમ બને છે. કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થયેલી માહિતી અનુસાર, આ વર્ષે આવા ગુનાઓને કારણે લગભગ 800 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયાનું જણાવાયું હતું.
RBIના નવા નિયમો પર નજર
સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતીય રિઝર્વ બેંકના પ્રસ્તાવિત KYC સુધારા નિર્દેશો, 2026ની સમીક્ષા કરશે. સુનાવણી દરમિયાન જણાવાયું હતું કે આ નિયમો 30 નવેમ્બર સુધી જાહેર કરવાની અને 31 ડિસેમ્બર સુધી અમલમાં મૂકવાની યોજના છે.
કોર્ટે RBIને અધિકૃત નાણાકીય સંસ્થાઓની યાદી રજૂ કરવા પણ કહ્યું છે, જેથી જરૂરી સૂચનાઓ તમામ સંબંધિત સંસ્થાઓ સુધી પહોંચાડી શકાય. પ્રસ્તાવિત નિયમોમાં બેંકની બેદરકારીથી થયેલા ડિજિટલ ફ્રોડમાં યોગ્ય વળતરની જોગવાઈ હોવી જોઈએ, એવો કોર્ટનો અભિગમ છે.
ગ્રાહકોએ પણ રાખવી જોઈએ સાવચેતી
બેંકની જવાબદારી વધારવા ઉપરાંત ગ્રાહકોએ પણ અજાણ્યા ફોન કરનારની વાતમાં આવીને પૈસા ટ્રાન્સફર ન કરવા જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ ફોન પર ધરપકડની ધમકી આપે તો ગભરાવાને બદલે તેની ઓળખની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કરવી જોઈએ. OTP, PIN, પાસવર્ડ કે બેંકની ગુપ્ત વિગતો કોઈની સાથે શેર કરવી નહીં.
જો ડિજિટલ છેતરપિંડી થાય, તો તરત બેંકને જાણ કરીને ખાતું સુરક્ષિત કરાવવું અને સત્તાવાર સાયબર ક્રાઇમ માધ્યમો પર ફરિયાદ નોંધાવવી જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ વલણથી ડિજિટલ વ્યવહારોમાં ગ્રાહક સુરક્ષા અને બેંકોની જવાબદારી અંગે ચર્ચા વધુ મહત્ત્વની બની છે. જોકે, વળતર આપવાની જવાબદારી બેંક પર કયા સંજોગોમાં લાગુ પડશે તે અંતિમ નિયમો અને કોર્ટના આગળના આદેશો પરથી સ્પષ્ટ થશે.
