મૃત કર્મચારીની બહેનને મળશે ફેમિલી પેન્શન? હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યો કાયદો
અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટની લખનૌ ખંડપીઠે સરકારી કર્મચારીઓની ફેમિલી પેન્શન યોજના સંબંધિત એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઠેરવ્યું છે કે બંધારણ હેઠળ બનેલા વૈધાનિક સેવા નિયમો (Statutory Service Rules) ને કોઈ પણ સરકારી આદેશ (Government Order) દ્વારા બદલી શકાય નહીં કે નિષ્ફળ બનાવી શકાય નહીં.
આ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતને આધારીત રાખીને કોર્ટે મૃત સરકારી કર્મચારીની અવિવાહિત બહેનને કુટુંબ પેન્શન (Family Pension) આપવાનો ઇનકાર કરતો સરકારી આદેશ રદ કરી દીધો છે. આ સાથે જ કોર્ટે સંબંધિત ઓથોરિટીને 6 ટકા વાર્ષિક વ્યાજ સાથે બાકી નીકળતી પેન્શનની રકમ (Arrears) ચૂકવવાનો કડક નિર્દેશ આપ્યો છે.
કેસની વિગત: શા માટે અરજદારની અરજી ફગાવી દેવામાં આવી હતી?
આ સમગ્ર મામલો શમીન ખાન નામની મહિલા સાથે જોડાયેલો છે. શમીન ખાનના સ્વર્ગસ્થ ભાઈ ઉત્તર પ્રદેશના અન્ન અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગમાં સરકારી સેવા આપતા હતા. સરકારી નોકરી દરમિયાન ભાઈએ પોતાની સર્વિસ બુકમાં પોતાની અવિવાહિત બહેન શમીન ખાનને કાયદેસર રીતે ફેમિલી પેન્શન માટે નામાંકિત (Nominated) કરી હતી.
15 મે, 2024 ના રોજ કર્મચારીનું અવસાન થયા બાદ શમીન ખાને ફેમિલી પેન્શન માટે દાવો રજૂ કર્યો હતો. જોકે, સરકારી તંત્રે 5 ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ તેમની અરજી આધારહીન ગણાવીને ફગાવી દીધી હતી. સરકારે પોતાના આ નિર્ણય પાછળ 23 ડિસેમ્બર, 2016 ના રોજ જારી કરાયેલા એક સરકારી આદેશ (G.O.) નો હવાલો આપ્યો હતો, જેમાં જણાવાયું હતું કે અવિવાહિત બહેનનો સમાવેશ મૃત કર્મચારીના ‘પરિવાર’ ની વ્યાખ્યામાં થતો નથી. આ અન્યાયી નિર્ણય સામે શમીન ખાને હાઇકોર્ટના દ્વાર ખટખટાવ્યા હતા.
હાઇકોર્ટમાં સુનાવણી: 1961 ના સેવા નિયમો અને બંધારણીય જોગવાઈઓનો હવાલો
જસ્ટિસ મનીષ કુમારની સિંગલ જજની ખંડપીઠ સમક્ષ આ અરજી પર સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે ‘ઉત્તર પ્રદેશ રિટાયરમેન્ટ બેનિફિટ્સ રૂલ્સ, 1961’ ના નિયમ 3(5) નો વિસ્તૃત સંદર્ભ ટાંક્યો હતો. આ વૈધાનિક નિયમમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે ‘પરિવાર’ ની વ્યાખ્યામાં અવિવાહિત તેમજ વિધવા બહેનોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
કેસની સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકાર પણ એ વાતનો ઇનકાર કરી શકી ન હતી કે અરજદાર શમીન ખાન ખરેખર મૃત કર્મચારીની અવિવાહિત બહેન છે. આ સ્થિતિમાં, એક તરફ 1961 નો કાયદેસરનો સેવા નિયમ અવિવાહિત બહેનને પેન્શનનો હક આપતો હતો, જ્યારે બીજી તરફ 2016 નો એક કારોબારી આદેશ આ હક છીનવી રહ્યો હતો.
હાઇકોર્ટનું અવલોકન: સરકારી આદેશ કાયદાકીય નિયમથી ઉપર ન હોઈ શકે
સુનાવણીના અંતે જસ્ટિસ મનીષ કુમારે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સૈદ્ધાંતિક સ્પષ્ટતા કરી હતી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે:
“ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 309 હેઠળ બનાવવામાં આવેલા વૈધાનિક સેવા નિયમો (Statutory Service Rules) ને માત્ર કોઈ કારોબારી આદેશ (Executive Order) કે ગવર્નમેન્ટ ઓર્ડર (GO) દ્વારા સુધારી શકાય નહીં કે તેને બિનઅસરકારક બનાવી શકાય નહીં. આવા કોઈપણ નિયમોમાં ફેરફાર કરવા માટે કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત યોગ્ય અને કાયદેસરની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે.”
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વહીવટી તંત્ર પોતાની મરજી મુજબ પરિપત્ર કે જીઓ બહાર પાડીને સંસદ કે વિધાનસભા દ્વારા બનેલા અથવા બંધારણીય જોગવાઈ હેઠળ બનેલા કાયદાકીય નિયમોને ઓવરરાઇડ (અમાન્ય) કરી શકે નહીં.
કોર્ટનો આદેશ અને 6 ટકા વ્યાજ સાથે ચુકવણીની સૂચના
અરજદારની દાવા અરજી ફગાવી દેવાના 5 ડિસેમ્બર, 2025 ના સરકારી હુકમને ગેરકાયદેસર ઠેરવીને હાઇકોર્ટે તેને તુરંત અસરથી રદ (Set Aside) કરી દીધો છે.
આ સાથે જ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશના અન્ન અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગના પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી (મુખ્ય સચિવ) ને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ શમીન ખાનને તેમના ભાઈના અવસાનની તારીખ એટલે કે 15 મે, 2024 થી લઈને વાસ્તવિક ચુકવણી થાય ત્યાં સુધીના તમામ ફેમિલી પેન્શનના બાકી લેણાં (Arrears) વાર્ષિક 6 ટકા વ્યાજ સાથે ચૂકવવાનું સુનિશ્ચિત કરે.
