બ્રેઈન સ્ટ્રોક: જીવલેણ હુમલાને ઓળખતા શીખો, આ 4 લક્ષણોને ક્યારેય ના ગણો સામાન્ય
બ્રેઈન સ્ટ્રોક એ મેડિકલ ઈમરજન્સી છે જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘મગજનો હુમલો’ કહી શકાય. જ્યારે મગજના કોષોને પૂરતો ઓક્સિજન અને પોષક તત્વો મળતા બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે તે મિનિટોમાં જ મરવા લાગે છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ અને બેઠાડુ જીવનશૈલી આ બીમારીના મુખ્ય કારણો છે. આ ઉપરાંત, સતત માનસિક તણાવ અને ખોટા ખાનપાનને કારણે લોહીની નળીઓમાં બ્લોકેજ આવે છે. ચિંતાની વાત એ છે કે હવે 30 થી 40 વર્ષની વયના યુવાનોમાં પણ સ્ટ્રોકના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે, જેનું મુખ્ય કારણ સ્મોકિંગ, જંક ફૂડ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ છે.
બ્રેઈન સ્ટ્રોકના લક્ષણોને કેવી રીતે ઓળખશો?
દિલ્હીના જાણીતા ન્યુરોલોજીસ્ટ ડૉ. રાજેશ કુમાર જણાવે છે કે બ્રેઈન સ્ટ્રોકના લક્ષણો ખૂબ જ અચાનક દેખાય છે. તેને ઓળખવા માટે ‘FAST’ ફોર્મ્યુલા યાદ રાખવી જોઈએ (F-Face, A-Arm, S-Speech, T-Time). જો કોઈ વ્યક્તિનું મોઢું એક બાજુ નમી જાય અથવા હસતી વખતે હોઠ ત્રાંસા દેખાય, તો તે સ્ટ્રોકનું પહેલું લક્ષણ હોઈ શકે છે. આ સિવાય શરીરના એક ભાગમાં, ખાસ કરીને હાથ અથવા પગમાં અચાનક નબળાઈ આવવી કે તે ભાગ સુન્ન થઈ જવો એ ગંભીર સંકેત છે.
બોલવામાં તકલીફ પડવી, શબ્દો થોથવાવા અથવા સામેવાળી વ્યક્તિ શું બોલે છે તે સમજવામાં મૂંઝવણ થવી પણ સ્ટ્રોક સૂચવે છે. ઘણા કિસ્સામાં દર્દીને અચાનક અસહ્ય માથાનો દુખાવો થાય છે, ચક્કર આવે છે અથવા આંખે ધૂંધળું દેખાવા લાગે છે. ચાલતી વખતે સંતુલન બગડવું અને વસ્તુઓ બે-બે (Double Vision) દેખાવી એ દર્શાવે છે કે મગજના કાર્યમાં ખલેલ પડી છે. આ લક્ષણોને ક્યારેય ગેસ કે સામાન્ય નબળાઈ માનીને અવગણવા ન જોઈએ, કારણ કે અહીં દરેક સેકન્ડ કિંમતી છે.
લક્ષણો દેખાય ત્યારે તાત્કાલિક શું કરવું?
જો તમારી આસપાસ કોઈ વ્યક્તિમાં ઉપર મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો જરાય ગભરાયા વગર તરત જ પગલાં લો. સૌથી પહેલા એમ્બ્યુલન્સ બોલાવો અથવા દર્દીને એવી હોસ્પિટલ લઈ જાઓ જ્યાં સીટી સ્કેન (CT Scan) અને ન્યુરોલોજીસ્ટની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય. દર્દીને સીધો અને આરામદાયક સ્થિતિમાં સુવડાવો અને તેનું માથું થોડું ઊંચું રાખો જેથી મગજમાં લોહીનું દબાણ સંતુલિત રહે. દર્દીને સતત હિંમત આપો અને તેને શાંત રાખવાનો પ્રયત્ન કરો, કારણ કે ગભરાટ લોહીનું દબાણ વધારી શકે છે.
એક ખાસ વાત યાદ રાખો: દર્દીને ખાવા કે પીવા માટે કશું જ ન આપો. સ્ટ્રોક દરમિયાન ગળવાની ક્ષમતા પર અસર પડી શકે છે, જેનાથી ખોરાક કે પાણી શ્વાસનળીમાં જઈ શકે છે, જે જીવલેણ બની શકે છે. દર્દીએ કઈ દવાઓ લીધી છે અથવા તેને અગાઉ કોઈ બીમારી છે કે નહીં તેની માહિતી તૈયાર રાખો જેથી ડોક્ટર ઝડપથી ઇલાજ શરૂ કરી શકે. સ્ટ્રોકના દર્દી માટે શરૂઆતના 3 થી 4 કલાક ‘ગોલ્ડન અવર’ ગણાય છે. જો આ સમયગાળામાં સારવાર મળી જાય, તો મગજને થતું કાયમી નુકસાન અટકાવી શકાય છે અને રિકવરીની શક્યતા વધી જાય છે.
બચાવ અને સારવાર: જીવનશૈલીમાં ફેરફાર જ શ્રેષ્ઠ ઇલાજ
બ્રેઈન સ્ટ્રોકથી બચવા માટે સૌથી મહત્વનું પાસું છે ‘નિવારણ’. જો તમે હાઈ બીપી અથવા ડાયાબિટીસના દર્દી હોવ, તો તમારી દવાઓ નિયમિત લો અને તેને કંટ્રોલમાં રાખો. મીઠું અને તેલવાળો ખોરાક ઓછો કરો અને રોજિંદા આહારમાં તાજા ફળો, શાકભાજી અને આખા અનાજનો સમાવેશ કરો. અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછા 5 દિવસ 30 મિનિટ સુધી ઝડપથી ચાલવું અથવા કસરત કરવી જોઈએ, જે લોહીના પરિભ્રમણને સુધારે છે.
ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન નસોને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લોહીને ઘટ્ટ બનાવે છે, તેથી તેનાથી દૂર રહેવું જ હિતાવહ છે. વજન પર નિયંત્રણ રાખવું અને પૂરતી ઊંઘ લેવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આજકાલના સમયમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન આપવું ખૂબ જરૂરી છે, તેથી તણાવ ઘટાડવા માટે યોગ કે ધ્યાન (Meditation) નો સહારો લો. યાદ રાખો કે બ્રેઈન સ્ટ્રોક એ અટકાવી શકાય તેવી બીમારી છે, માત્ર જરૂર છે જાગૃતિ અને શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલીની. તમારી એક નાની સાવચેતી તમને અને તમારા પરિવારને મોટી મુસીબતમાંથી બચાવી શકે છે.
