આલ્કલાઇન વોટર અને કેન્સર: માર્કેટિંગ ગતકડું કે મેડિકલ સત્ય?
આજના સમયમાં હેલ્થ અને વેલનેસના નામે ઘણી બધી વાતો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતી હોય છે. તેમાંની જ એક વાત છે ‘આલ્કલાઇન વોટર’. ઘણા પ્રભાવશાળી લોકો અને કંપનીઓ એવો દાવો કરે છે કે આ પાણી પીવાથી શરીરનું કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓથી રક્ષણ થાય છે. આ વિષય ગંભીર હોવાથી આપણે તેના મૂળ સુધી પહોંચવું અને માર્કેટિંગ હાઇપને મેડિકલ રિયાલિટીથી અલગ કરવી ખૂબ જરૂરી છે.
આલ્કલાઇન વોટર એટલે શું?
સામાન્ય પીવાનું પાણી સામાન્ય રીતે 7 ના pH સ્તરની આસપાસ હોય છે, જે તટસ્થ (Neutral) ગણાય છે. pH સ્કેલ 0 થી 14 સુધીનો હોય છે, જેમાં 7 થી નીચેની સંખ્યા ‘એસિડિક’ અને 7 થી ઉપરની સંખ્યા ‘આલ્કલાઇન’ ગણાય છે. આલ્કલાઇન વોટરમાં સામાન્ય રીતે 8 અથવા 9 નો pH હોય છે. આ પાણીમાં કેલ્શિયમ, પોટેશિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવા આલ્કલાઇન મિનરલ્સ ઉમેરવામાં આવે છે અથવા ઈલેક્ટ્રોલાઈઝર મશીન દ્વારા તેને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
સિદ્ધાંત એવો છે કે આ ઉચ્ચ pH વાળું પાણી આપણા શરીરના એસિડિક સ્તરને ઘટાડીને સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરે છે. પરંતુ શું ખરેખર પાણીનો pH બદલવાથી આખા શરીરની સિસ્ટમ બદલાઈ શકે છે? તે સમજવું જરૂરી છે.
શું આલ્કલાઇન વોટર કેન્સરને અટકાવી કે મટાડી શકે છે?
કેન્સર અને આલ્કલાઇન પાણી વિશેની માન્યતા ‘ઓટ્ટો વૉરબર્ગ’ નામના નોબેલ વિજેતા વૈજ્ઞાનિકના જૂના સંશોધન પર આધારિત છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે કેન્સરના કોષો એસિડિક વાતાવરણમાં (જ્યાં ઓક્સિજન ઓછો હોય) વધુ ઝડપથી વધે છે. આ વાતને પકડીને માર્કેટિંગ કરનારાઓએ એવી ધારણા બનાવી લીધી કે જો આપણે આલ્કલાઇન ખોરાક કે પાણી લઈએ, તો શરીરમાં કેન્સર ટકી શકશે નહીં.
પરંતુ, મેડિકલ વિજ્ઞાન આ દાવાને સમર્થન આપતું નથી. અત્યાર સુધી કોઈ પણ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ અથવા મનુષ્યો પર થયેલા સંશોધનમાં એ સાબિત થયું નથી કે આલ્કલાઇન પાણી પીવાથી કેન્સર મટી શકે છે અથવા તેને રોકી શકાય છે. કેન્સર એ એક જટિલ રોગ છે જે માત્ર પાણીનો pH બદલવાથી મટતો નથી.
વિજ્ઞાન: “એસિડિક બોડી” થિયરી કેમ નિષ્ફળ જાય છે?
તમારા લોહીનો pH ખૂબ જ કડક રીતે નિયંત્રિત હોય છે. તે સામાન્ય રીતે 7.35 થી 7.45 ની વચ્ચે રહે છે. જો આ સ્તરમાં થોડો પણ ફેરફાર થાય, તો તે જીવલેણ બની શકે છે. આપણું શરીર કુદરતી રીતે જ ‘હોમિયોસ્ટેસિસ’ (Homeostasis) જાળવવા માટે સક્ષમ છે.
-
કિડની અને ફેફસાંનું કાર્ય: જ્યારે તમે કોઈ આલ્કલાઇન વસ્તુ પીવો છો, ત્યારે તમારી કિડની અને ફેફસાં તેને તરત જ સંતુલિત કરી દે છે. વધારાનું આલ્કલાઇન તત્વ પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જાય છે.
-
પેટનું એસિડ: સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આલ્કલાઇન પાણી તમારા પેટમાં જાય છે, જ્યાં હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ ($HCl$) હાજર હોય છે. આ અત્યંત શક્તિશાળી એસિડ આલ્કલાઇન પાણીને પેટમાં પહોંચતા જ તટસ્થ કરી દે છે. એટલે કે, તે પાણી તમારા લોહી કે કોષોના pH ને બદલવાની ક્ષમતા ધરાવતું નથી.
કેન્સરના કોષો પોતાની આસપાસ એસિડિક વાતાવરણ બનાવે છે, તે સાચું છે, પરંતુ તે કેન્સરનું કારણ નથી, પણ તેની આડપેદાશ (Byproduct) છે. એટલે કે બહારથી આલ્કલાઇન પાણી પીવાથી એ કોષોની અંદરની પ્રક્રિયા અટકતી નથી.
શું તે રિકવરીમાં મદદ કરે છે?
કેન્સરની સારવાર (જેમ કે કીમોથેરાપી અથવા રેડિયેશન) લેતા દર્દીઓ માટે હાઇડ્રેશન ખૂબ મહત્વનું છે. યોગ્ય રીતે હાઇડ્રેટેડ રહેવું રિકવરીમાં મદદ કરે છે. જો કોઈ દર્દીને સાદા પાણી કરતાં આલ્કલાઇન પાણી પીવામાં વધુ સ્વાદિષ્ટ લાગતું હોય અને તે વધુ પાણી પીવા પ્રેરાતો હોય, તો તે એક સારી બાબત છે.
પરંતુ, તે કોઈ ‘ચમત્કારી દવા’ તરીકે કામ કરતું નથી. રિકવરી માટે પૌષ્ટિક આહાર, ડૉક્ટરની સલાહ મુજબની દવાઓ અને માનસિક શાંતિ વધુ અસરકારક છે. કોઈ પણ દર્દીએ એવી ભૂલ ન કરવી જોઈએ કે તે મુખ્ય તબીબી સારવાર છોડીને માત્ર આલ્કલાઇન પાણી પર નિર્ભર રહે.
દરરોજ આલ્કલાઇન પાણી પીવાના સંભવિત જોખમો
જોકે સામાન્ય રીતે આલ્કલાઇન પાણી પીવું નુકસાનકારક નથી, પરંતુ તેના વધુ પડતા સેવનથી કેટલીક સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:
-
પાચનમાં અવરોધ: પેટમાં રહેલા કુદરતી એસિડનો હેતુ ખોરાક પચાવવાનો અને હાનિકારક બેક્ટેરિયાને મારવાનો છે. જો તમે સતત વધુ પડતું આલ્કલાઇન પાણી પીવો છો, તો તે પેટના એસિડને નબળું પાડી શકે છે, જેનાથી પાચન સંબંધી તકલીફો થઈ શકે છે.
-
ચયાપચય આલ્કલોસિસ (Metabolic Alkalosis): શરીરમાં આલ્કલાઇનનું પ્રમાણ વધી જવાથી હાથ-પગમાં કળતર, ઉબકા, ઉલટી અથવા સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
-
મિનરલ ઈમબેલેન્સ: જે લોકો કિડનીની બીમારીથી પીડાતા હોય, તેમના માટે વધારાના મિનરલ્સ પ્રોસેસ કરવા મુશ્કેલ બની શકે છે, જે લોહીમાં મિનરલ્સનું અસંતુલન પેદા કરી શકે છે.
મોંઘા આલ્કલાઇન વોટર મશીનો પાછળ ખર્ચ કરવાને બદલે, કુદરતી રીતે એન્ટી-ઓક્સિડન્ટથી ભરપૂર એવા શાકભાજી અને ફળો ખાવા એ વધુ ડહાપણભર્યું છે. લોહીનો pH બદલવો એ તમારા હાથમાં નથી, પણ તંદુરસ્ત જીવનશૈલી જીવવી ચોક્કસ તમારા હાથમાં છે.
