શું મલ્ટિવિટામિન્સ વૃદ્ધત્વ ધીમું કરશે? નવા અભ્યાસમાં મળ્યા આશાસ્પદ સંકેતો
વધતી જતી ઉંમરને રોકવી એ માનવજાતનું સદીઓ જૂનું સપનું રહ્યું છે. આધુનિક વિજ્ઞાન હવે આ સપનાની નજીક પહોંચી રહ્યું હોય તેમ લાગે છે. તાજેતરમાં ‘નેચર મેડિસિન’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે દૈનિક મલ્ટિવિટામિન લેવાથી માનવીના જૈવિક વૃદ્ધત્વ (Biological Aging) ની ગતિમાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે છે. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોએ આ પરિણામોને ‘ચોક્કસ ઉકેલ’ તરીકે જોવાને બદલે ‘સાવધ આશાવાદ’ તરીકે જોવાની સલાહ આપી છે.
શું છે જૈવિક વૃદ્ધત્વ (Biological Age)?
આપણે સામાન્ય રીતે આપણી ઉંમર વર્ષોમાં ગણીએ છીએ, પરંતુ વિજ્ઞાન કહે છે કે બે વ્યક્તિઓ એક જ વર્ષે જન્મી હોવા છતાં તેમના શરીરની આંતરિક સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. આને ‘જૈવિક ઉંમર’ કહેવાય છે. આ ઉંમર માપવા માટે વૈજ્ઞાનિકો DNA મેથિલેશન (DNA Methylation) નો ઉપયોગ કરે છે, જેને ‘એપિજેનેટિક ક્લોક’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઉંમર વધવાની સાથે આપણા ડીએનએમાં રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે, જે નક્કી કરે છે કે આપણા જનીનો કેવી રીતે કાર્ય કરશે.
સંશોધનની વિગત: ૯૫૮ લોકો પર ૨ વર્ષ સુધી ચાલેલો પ્રયોગ
અમેરિકામાં હાથ ધરાયેલા આ અભ્યાસમાં સરેરાશ ૭૦ વર્ષની ઉંમર ધરાવતા ૯૫૮ તંદુરસ્ત વ્યક્તિઓને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. સંશોધકોએ તેમને ચાર જૂથોમાં વહેંચ્યા: ૧. એક જૂથને દરરોજ મલ્ટિવિટામિન આપવામાં આવ્યા. ૨. બીજા જૂથને કોકો (Cocoa) અર્ક આપવામાં આવ્યો. ૩. ત્રીજા જૂથને મલ્ટિવિટામિન અને કોકો બંને આપવામાં આવ્યા. ૪. ચોથા જૂથને માત્ર પ્લેસબો (નકલી ગોળી) આપવામાં આવી.
બે વર્ષ સુધી ચાલેલા આ પ્રયોગમાં સહભાગીઓના લોહીના નમૂનાઓનું સમયાંતરે વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
આશ્ચર્યજનક પરિણામો: ૪ મહિનાની ‘યુવાની’ પાછી મળી?
અભ્યાસના અંતે જાણવા મળ્યું કે જે લોકોએ નિયમિત મલ્ટિવિટામિન લીધા હતા, તેમની પાંચમાંથી બે એપિજેનેટિક ઘડિયાળોમાં વૃદ્ધત્વની ગતિ ધીમી જોવા મળી હતી. આ ફેરફાર મુખ્યત્વે તે ઘડિયાળોમાં જોવા મળ્યો હતો જે મૃત્યુદરના જોખમની આગાહી કરે છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, બે વર્ષના ગાળામાં મલ્ટિવિટામિન લેનારા લોકોનું જૈવિક વૃદ્ધત્વ તે ન લેનારાઓ કરતા લગભગ ૪ મહિના જેટલું ધીમું રહ્યું હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે, જે લોકોમાં શરૂઆતમાં પોષણની ખામી હતી અથવા જેમનું જૈવિક વૃદ્ધત્વ ઝડપી હતું, તેમને આ પૂરકોથી વધુ ફાયદો થયો હતો. બીજી બાજુ, કોકો અર્કની વૃદ્ધત્વ પર કોઈ ખાસ અસર જોવા મળી નહોતી.
નિષ્ણાતો શું કહે છે? સાવચેતી જરૂરી
ભલે આ પરિણામો ઉત્સાહજનક છે, પરંતુ વિજ્ઞાનીઓ ચેતવણી આપે છે કે માત્ર ગોળીઓ લેવાથી જ અમરત્વ કે કાયમી યુવાની મળી જશે તેવું માનવું ભૂલભરેલું છે.
-
ડૉ. હોવર્ડ સેસો (વરિષ્ઠ સંશોધક): “આ ડેટા દર્શાવે છે કે મલ્ટિવિટામિન્સ કોષોના સ્તરે અસર કરી શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે દરેક વ્યક્તિએ આડેધડ ગોળીઓ લેવાનું શરૂ કરી દેવું જોઈએ. હજુ વધુ સંશોધનની જરૂર છે.”
-
ડૉ. માર્કો ડી’એન્ટોનિયો: “કોઈપણ સપ્લિમેન્ટ ખરાબ જીવનશૈલીની ભરપાઈ કરી શકતું નથી. જો તમે કસરત નથી કરતા અથવા અસ્વસ્થ આહાર લો છો, તો મલ્ટિવિટામિનની અસર નહિવત રહેશે.”
૧૮ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના આ સમાચાર એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે પોષણ એ વૃદ્ધત્વને રોકવા માટેનું એક મહત્વનું પાસું છે. મલ્ટિવિટામિન્સ ખાસ કરીને તેવા વૃદ્ધો માટે ફાયદાકારક હોઈ શકે છે જેમના આહારમાં પોષક તત્વોની કમી છે. જોકે, લાંબા આયુષ્ય માટે સંતુલિત આહાર, નિયમિત વ્યાયામ અને તણાવમુક્ત જીવન હજુ પણ સૌથી શક્તિશાળી ‘એન્ટી-એજિંગ’ દવાઓ છે.
