મધ્ય પૂર્વ પર પ્રમુખ ટ્રમ્પનો મોટો દાવ: ઈરાન ફ્રેમવર્કની ટીકાઓ વચ્ચે ઈઝરાયેલ-આરબ દેશોના સંબંધો સામાન્ય કરવા નવો પ્લાન
મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) નું રાજકારણ હંમેશાથી જટિલ રહ્યું છે, પરંતુ યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ ક્ષેત્રમાં પોતાની રાજદ્વારી મહત્વાકાંક્ષાઓનો વ્યાપક વિસ્તાર કરીને વૈશ્વિક સ્તરે એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. રજાઓના સપ્તાહાંત (Holiday Weekend) દરમિયાન પ્રમુખ ટ્રમ્પે તેમના રાજદ્વારી લક્ષ્યોને વધુ મોટા સ્તર પર લઈ જવાની જાહેરાત કરી છે. તેઓ હવે માત્ર ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવા માટે ‘એન્ડ-ઓફ-વોર’ (યુદ્ધવિરામ) કરાર જ નથી ઈચ્છતા, પરંતુ તેમની નજર એક એવા ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ પર છે જે ઈઝરાયેલ અને સમગ્ર મધ્ય પૂર્વના દેશો વચ્ચેના સંબંધોને કાયમ માટે સામાન્ય (Normalize) બનાવી શકે.
જો કે, ટ્રમ્પ પ્રશાસનની ઈરાન પ્રત્યેની વર્તમાન નરમ નીતિ અને પ્રસ્તાવિત ફ્રેમવર્કને લઈને ખુદ તેમની પોતાની રિપબ્લિકન પાર્ટીના સંરક્ષણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો (Defense Hawks) અને કટ્ટરપંથી નેતાઓ દ્વારા ભારે ટીકાઓ થઈ રહી છે. આ આંતરિક દબાણ વચ્ચે ટ્રમ્પે એક મોટો દાવ ખેલ્યો છે.
ઈરાન ફ્રેમવર્ક અને શા માટે થઈ રહી છે તેની ટીકા?
પ્રમુખ ટ્રમ્પ હાલમાં ઈરાન સાથે તણાવ ઘટાડવા અને ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગો (Shipping Lanes) માં થતા હુમલાઓને રોકવા માટે એક મર્યાદિત યુદ્ધવિરામ અને શિપિંગ કરાર કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. પરંતુ, આ પ્રસ્તાવ સામે તેમની જ પાર્ટીના સંરક્ષણ નિષ્ણાતોએ લાલ આંખ કરી છે.
ટીકાકારો અને સંરક્ષણ વિશ્લેષકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ઈરાન જેવા કટ્ટર દેશ સાથે કોઈ પણ પ્રકારનો નરમ કે મર્યાદિત કરાર અમેરિકાની નબળાઈ દર્શાવશે. જો ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને તેની આતંકવાદી પ્રોક્સીઓ (જેમ કે હુથી બળવાખોરો અને હિઝબુલ્લાહ) પર કડક પ્રતિબંધો લાદવામાં નહીં આવે, તો આ કરાર એક ‘ખરાબ સોદો’ સાબિત થશે જે ટ્રમ્પના વૈશ્વિક વારસા (Legacy) ને કાયમ માટે કલંકિત કરી શકે છે. ટીકાકારોનું માનવું છે કે ઈરાન આ મર્યાદિત કરારનો ઉપયોગ પોતાના સૈન્યને ફરીથી મજબૂત કરવા માટે કરશે.
નોર્મલાઈઝેશન પ્લાન: ટીકાઓથી બચવાનો ટ્રમ્પનો માસ્ટરસ્ટ્રોક
પોતાની જ પાર્ટીમાં થઈ રહેલા આ વિરોધ અને ટીકાઓનો સામનો કરવા માટે પ્રમુખ ટ્રમ્પે એક સ્માર્ટ રાજદ્વારી વ્યુહરચના અપનાવી છે. તેઓ ઈરાન સાથેના આ મર્યાદિત યુદ્ધવિરામ અને શિપિંગ પેક્ટને કોઈ એકલદોકલ સમજૂતી તરીકે નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ સ્થાપવાના એક બહુ મોટા અને વ્યાપક પ્રાદેશિક વિજય (Regional Success Story) તરીકે રજૂ કરવા માંગે છે.
જો ટ્રમ્પ ઈરાન સાથેના કરારની સાથે-સાથે ઈઝરાયેલ અને અન્ય અગ્રણી આરબ દેશો (જેમ કે સાઉદી અરેબિયા) વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો સામાન્ય કરાવવામાં સફળ રહે છે, તો કોઈ પણ વ્યક્તિ આ કરારને અમેરિકાની પીછેહઠ અથવા ‘ક્લાઈમડાઉન’ (Climbdown) કહી શકશે નહીં. આ વ્યાપક પ્લાન દ્વારા ટ્રમ્પ પોતાના ટીકાકારોના મોં બંધ કરવા માંગે છે અને સાબિત કરવા માંગે છે કે તેઓ ક્ષેત્રમાં સ્થાયી શાંતિના વાસ્તવિક શિલ્પી છે.
ટ્રમ્પની ખુલ્લી ચેતવણી: “સુધરી જાવ, નહીંતર ભયાનક યુદ્ધ થશે”
એક તરફ જ્યાં પ્રમુખ ટ્રમ્પ શાંતિ અને સંબંધો સામાન્ય કરવાની મોટી વાતો કરી રહ્યા છે, ત્યાં બીજી તરફ તેમણે પોતાની આગવી શૈલીમાં ઈરાન અને તેના સહયોગીઓને ખુલ્લી સૈન્ય ચેતવણી પણ આપી દીધી છે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ઈરાન વાટાઘાટોની આ તકનો દુરુપયોગ કરશે અથવા શિપિંગ માર્ગો પર પોતાના આક્રમક વલણને ચાલુ રાખશે, તો અમેરિકા કોઈપણ ખચકાટ વિના ફરીથી મોટા પાયે સૈન્ય કાર્યવાહી (Major Hostilities) શરૂ કરી દેશે.
રાજદ્વારી નિષ્ણાતો ટ્રમ્પના આ વલણને ‘કેરટ એન્ડ સ્ટિક’ (ગાજર અને લાકડી) ની નીતિ તરીકે જુએ છે, જેમાં તેઓ એક તરફ શાંતિનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે અને બીજી તરફ મહાવિનાશક સૈન્ય તાકાતનો ડર બતાવે છે.
અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ ભાગ-૨ તરફ ડગ માંડતો અમેરિકા
પ્રમુખ ટ્રમ્પના મગજમાં ચાલી રહેલો આ નવો પ્લાન વાસ્તવમાં તેમના અગાઉના કાર્યકાળ દરમિયાન થયેલા ઐતિહાસિક ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ (Abraham Accords) નો જ આગામી ભાગ છે. તેમના અગાઉના શાસનમાં યુએઈ (UAE), બહેરીન અને મોરોક્કો જેવા દેશોએ ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા.
હવે, ટ્રમ્પ આ યાદીમાં સાઉદી અરેબિયા જેવા મધ્ય પૂર્વના સૌથી પ્રભાવશાળી દેશને સામેલ કરવા માંગે છે. જો સાઉદી અરેબિયા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે ઔપચારિક સંબંધો સ્થાપિત થઈ જાય, તો તે મધ્ય પૂર્વના ઈતિહાસની સૌથી મોટી રાજદ્વારી ઘટના બનશે. આનાથી ઈરાન આખા ક્ષેત્રમાં એકલું પડી જશે અને ઈઝરાયેલની સુરક્ષા કાયમ માટે સુનિશ્ચિત થઈ જશે.
