ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં મોટો વિસ્ફોટ: DRDOની મિસાઇલ ટેકનોલોજી હવે દેશની ખાનગી કંપનીઓને સોંપાશે
ભારતે પોતાના સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રને એક નવો વળાંક આપતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. દેશના સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહે ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન (DRDO) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી તમામ પરંપરાગત (conventional) મિસાઇલ સિસ્ટમ્સની ટેકનોલોજી ભારતીય ખાનગી સંરક્ષણ ઉત્પાદક કંપનીઓને સોંપવાની (Transfer of Technology – ToT) મંજૂરી આપી દીધી છે. દક્ષિણ એશિયામાં વધી રહેલી ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતા અને સરહદી સુરક્ષાના સવાલો વચ્ચે લેવાયેલો આ નિર્ણય ભારતની સૈન્ય તાકાત અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતા બંને માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થવાનો છે.
અત્યાર સુધી દેશમાં ક્ષેપણાસ્ત્ર જેવા અત્યાધુનિક અને સંવેદનશીલ હથિયારોનું નિર્માણ માત્ર સરકારી સંસ્થાઓ કે સરકારી સાહસો સુધી જ સીમિત હતું. પરંતુ નવા આદેશ બાદ પાત્રતા ધરાવતી ભારતીય ખાનગી કંપનીઓ, સંરક્ષણ ક્ષેત્રના સ્ટાર્ટઅપ્સ અને એમએસએમઈ (MSME) હવે DRDO દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલી મિસાઇલોનું ઔદ્યોગિક સ્તરે મોટા પાયે ઉત્પાદન કરી શકશે.
આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાનને મળશે અભૂતપૂર્વ વેગ
આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય હેતુ ભારતની વિદેશી શસ્ત્રો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને દેશમાં જ સંરક્ષણ ઉત્પાદનનું વિશાળ નેટવર્ક ઊભું કરવાનો છે. લાંબા સમયથી ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા શસ્ત્ર આયાતકાર દેશોમાંથી એક રહ્યું છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ પહેલ હેઠળ સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે.
સંરક્ષણ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પગલાથી મિસાઇલ સિસ્ટમ્સ માત્ર લેબોરેટરી અને ટ્રાયલ તબક્કા સુધી સીમિત રહેવાના બદલે ઝડપથી ફેક્ટરીઓ સુધી પહોંચશે અને વાસ્તવિક ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થશે. આનાથી સ્થાનિક પુરવઠા શૃંખલા (supply chain) મજબૂત થશે અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો માટે કરોડો રૂપિયાની નવી તકો ઊભી થશે. ભારત આ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર દ્વારા માત્ર પોતાની સેનાઓની જરૂરિયાતો પૂરી નહીં કરે, પરંતુ ભવિષ્યમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવા માટે પણ સક્ષમ બનશે.
પાકિસ્તાન-ચીન જોડાણ અને વધતી પ્રાદેશિક સુરક્ષા ચિંતાઓ
ભારત સરકારનો આ આક્રમક નિર્ણય માત્ર આર્થિક કે ઔદ્યોગિક નીતિનો ભાગ નથી, પરંતુ તેની પાછળ નક્કર વ્યૂહાત્મક અને રાજકીય કારણો છે. તાજેતરમાં સેન્ટર ફોર એરોસ્પેસ પાવર એન્ડ સ્ટ્રેટેજિક સ્ટડીઝ (CAPSS) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા એક વિશ્લેષણ રિપોર્ટમાં ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, પાકિસ્તાનની સ્પેસ એજન્સી SUPARCO એ ચીનની મદદથી છેલ્લા માત્ર ૧૬ મહિનામાં ૬ સેટેલાઇટ લોન્ચ કર્યા છે.
પાકિસ્તાન પોતાના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમને ઝડપથી વિસ્તારી રહ્યું છે અને ચીન તેને રોકેટ ટેકનોલોજી, ઉપગ્રહ નિર્માણ અને ઉપગ્રહ-આધારિત જાસૂસી પ્રણાલીમાં સીધો સહયોગ આપી રહ્યું છે. આ જોડાણથી પાકિસ્તાન સેટેલાઇટ ઇન્ટેલિજન્સ, રડાર સિસ્ટમ્સ અને મિસાઇલ ગાઇડન્સ સિસ્ટમ્સને એકબીજા સાથે જોડવામાં સફળ થઈ રહ્યું છે. ચીનની સહાયથી થઈ રહેલું આ પાકિસ્તાની સ્પેસ સેક્ટરનું આધુનિકીકરણ સીધું ભારતની સરહદી સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર ફેંકી રહ્યું છે. સરહદ પરની આ હલચલને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે પણ પોતાની ક્ષેપણાસ્ત્ર ઉત્પાદન ક્ષમતાને અનેક ગણી વધારવી અનિવાર્ય બની ગઈ હતી.
સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને MSME ક્ષેત્ર માટે સુવર્ણ તક
DRDO તરફથી સ્થાનિક કંપનીઓને ટેકનોલોજી સોંપવાના આ નિર્ણયથી ભારતીય ઉદ્યોગ જગતમાં નવો ઉત્સાહ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતમાં હાલમાં સેંકડો એવી ખાનગી કંપનીઓ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રના સ્ટાર્ટઅપ્સ છે જેમની પાસે અત્યાધુનિક ઇજનેરી ક્ષમતા છે, પરંતુ તેમની પાસે માન્ય મિસાઇલ ટેકનોલોજી કે ડિઝાઇન નહોતી.
હવે DRDO ની બ્લૂપ્રિન્ટ અને કન્સલ્ટન્સી મળવાને કારણે આ કંપનીઓ વિશ્વસ્તરીય મિસાઇલ સિસ્ટમ્સ બનાવી શકશે.
- રોજગારીની નવી તકો: હાઇ-ટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગ અને મટીરિયલ સાયન્સ ક્ષેત્રે હજારો કુશળ ઈજનેરો અને ટેકનિશિયનો માટે નવી નોકરીઓનું સર્જન થશે.
- એમએસએમઈનો વિકાસ: મોટા ઉત્પાદકો સિવાય મિસાઇલના નાના ભાગો, વાયરિંગ, સેન્સર અને બોડી પાર્ટ્સ બનાવતા હજારો નાના ઉદ્યોગોને કાયમી ઓર્ડર મળવાનું શરૂ થશે.
- ગુણવત્તા અને પ્રમાણપત્ર: ખાનગી ઉત્પાદકોએ સંરક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા કડક ગુણવત્તા ધોરણો, સુરક્ષા માપદંડો અને સરકારી પ્રમાણપત્રોના આધારે જ કામ કરવાનું રહેશે.
ભારતનું રેકોર્ડબ્રેક સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને ભવિષ્યના લક્ષ્યાંકો
ભારતે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવાની દિશામાં પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં જબરદસ્ત પ્રગતિ કરી છે. સરકારી આંકડાઓ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં ભારતે પોતાનું અત્યાર સુધીનું સૌથી વધુ ₹૧.૫૪ લાખ કરોડનું સંરક્ષણ ઉત્પાદન નોંધાવ્યું છે. આ જ ગાળા દરમિયાન ભારતીય શસ્ત્રો અને સૈન્ય સાધનોની નિકાસ પણ ₹૨૩,૬૨૨ કરોડના ઐતિહાસિક સ્તરે પહોંચી છે, જેમાં મિત્ર દેશોને ભારતીય બનાવટના શસ્ત્રો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.
ભારત સરકારે આગામી સમય માટે અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકો નિર્ધારિત કર્યા છે:
૧. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં દેશનું સંરક્ષણ ઉત્પાદન વધારીને ₹૧.૭૫ લાખ કરોડ સુધી પહોંચાડવું.
૨. વર્ષ ૨૦૨૯ સુધીમાં આ ઉત્પાદનનો આંકડો ₹૩ લાખ કરોડ સુધી લઈ જવો.
આ લક્ષ્યાંકો માત્ર સરકારી ફેક્ટરીઓ દ્વારા પૂરા કરવા અશક્ય હતા. તેથી જ ખાનગી ક્ષેત્રનો સાથ લેવો એ માત્ર એક વિકલ્પ નથી પરંતુ સમયની માંગ છે.
વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા તરફ ભારતની લાંબી છલાંગ
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને યુદ્ધોના ઇતિહાસે સાબિત કર્યું છે કે કટોકટીના સમયે જે દેશ બીજા દેશો પાસેથી શસ્ત્રો કે ટેકનોલોજી આયાત કરે છે, તે દેશ પોતાની વિદેશ નીતિ કે સુરક્ષા નીતિ સ્વતંત્ર રીતે અમલમાં મૂકી શકતો નથી. યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ અને મધ્ય પૂર્વના તણાવ બાદ સમગ્ર વિશ્વએ જોઈ લીધું છે કે શસ્ત્રોનો પુરવઠો અટકી જવાથી સેનાઓ કેટલી મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.
ભારત પોતાનું આત્મનિર્ભરતાનું મોડલ મજબૂત કરીને પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) સુનિશ્ચિત કરી રહ્યું છે. જો ભારતીય સેનાઓને દેશમાં જ બનેલી મિસાઇલો, આર્ટિલરી અને દારૂગોળો પૂરતા પ્રમાણમાં મળતો રહે, તો વિદેશી કટોકટી વખતે પણ ભારતનો સંરક્ષણ પુરવઠો ક્યારેય ખોરવાશે નહીં.
સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહનો આ નિર્ણય ભારતને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે માત્ર સ્વદેશી બનાવવાની દિશામાં જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં ભારતને ગ્લોબલ ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનાવવાની દિશામાં એક ઐતિહાસિક માઇલસ્ટોન સાબિત થશે.
