ખેતીમાં ઉધઈનું સંકટ અને તેનું દેશી સમાધાન: ઓછો ખર્ચ, વધુ ઉત્પાદન
ખેતીમાં પાકને નુકસાન પહોંચાડતી જીવાતોમાં ‘ઉધઈ’ સૌથી ખતરનાક અને છૂપી રીતે કામ કરતી જીવાત માનવામાં આવે છે. ઉધઈ એવું જીવજંતુ છે જે ક્યારેય દિવસના પ્રકાશમાં આવતું નથી, પરંતુ જમીનની અંદર રહીને પાકના મૂળ, ડાંઠ અને નીચલા ભાગને કોરી ખાય છે. જ્યારે ખેડૂતને પાક સુકાતો દેખાય છે, ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હોય છે. રાસાયણિક જંતુનાશકો પાછળ થતો મોટો ખર્ચ અને તેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા પર થતી નકારાત્મક અસરોને ધ્યાનમાં લેતા, આજે ફરી એકવાર આપણા પૂર્વજોની પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિઓ અને દેશી ઉપાયો તરફ વળવું અનિવાર્ય બન્યું છે.
ઉધઈ કેમ છે ખેતીનો દુશ્મન?
ઉધઈ જમીનમાં રહેતી સામાજિક જીવાત છે. તે મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝયુક્ત પદાર્થો, એટલે કે પાકના અવશેષો, સૂકા લાકડાં અને છોડના મૂળને પોતાનો ખોરાક બનાવે છે. રેતાળ અને સૂકી જમીનમાં ઉધઈનો ઉપદ્રવ વધુ જોવા મળે છે. જો શરૂઆતના તબક્કે જમીન તૈયાર કરતી વખતે કે વાવણી વખતે યોગ્ય પગલાં ન લેવામાં આવે, તો ઉધઈ આખા ખેતરમાં પાકને સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી શકે છે.
દેશી અને પરંપરાગત ઉપાયો: પ્રકૃતિનો આશીર્વાદ
ખેતીમાં ઉધઈના નિયંત્રણ માટે કેમિકલનો ઉપયોગ કરવાને બદલે નીચે મુજબના દેશી ઉપાયો અપનાવવાથી જમીન અને પાક બંને સુરક્ષિત રહે છે:
૧. લીમડાના તેલ અને લીંબોળીનો ઉપયોગ
લીમડો એ કુદરતી જંતુનાશક છે. બીજ વાવણી પહેલાં તેને લીમડાના તેલથી પટ (Treatment) આપવાથી અદ્ભુત પરિણામ મળે છે. લીમડાના તેલની ગંધ ઉધઈને દૂર રાખે છે. તે બીજ પર એક એવું પાતળું સુરક્ષા કવચ બનાવે છે, જેના કારણે જમીનમાં રહેલી ઉધઈ બીજને ખાઈ શકતી નથી.
કેવી રીતે કરવું: પ્રતિ કિલો બીજ દીઠ થોડા મિલી લીમડાનું તેલ લઈ તેને સારી રીતે મિક્સ કરો. ત્યારબાદ તેને છાયડામાં સૂકવીને વાવણી કરો. આનાથી અંકુરણની શક્તિ પણ જળવાઈ રહે છે.
૨. લીમડાનું ખાતર (લીંબોળીનો ખોળ)
જમીન તૈયાર કરતી વખતે તેમાં લીંબોળીનો ખોળ ભેળવવો એ સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. લીંબોળીનો ખોળ માત્ર ઉધઈને જ દૂર નથી કરતો, પરંતુ જમીનને નાઈટ્રોજન જેવા પોષક તત્વો પણ પૂરા પાડે છે. તે જમીનમાં રહેલા હાનિકારક ફૂગ અને જીવાતોને કુદરતી રીતે નાશ કરે છે. ધીમે-ધીમે વિઘટિત થતું હોવાથી તે લાંબા સમય સુધી પાકને રક્ષણ આપે છે.
૩. લાકડાની રાખનો જાદુ
રાખ એ ખેડૂતો માટે ‘સોના’ સમાન છે. જ્યારે તમે બીજની વાવણી કરો ત્યારે તેની સાથે સૂકી અને સ્વચ્છ લાકડાની રાખ ભેળવવાથી ઉધઈનો ઉપદ્રવ ઘણો ઘટી જાય છે. રાખ જમીનની આસપાસના ભેજને નિયંત્રિત કરે છે અને વાતાવરણને સૂકું રાખે છે, જે ઉધઈના ફેલાવા માટે અનુકૂળ નથી. રાખમાં રહેલા ક્ષારીય તત્વો ઉધઈની ચામડી માટે નુકસાનકારક હોય છે, જેથી તે છોડની નજીક આવતા ડરે છે.
૪. ગૌમૂત્ર અને ખાટી છાશનું મિશ્રણ
ગૌમૂત્ર અને છાશનું મિશ્રણ એક ઉત્તમ જંતુનાશક તરીકે કામ કરે છે. ૨૦૦ લીટર પાણીમાં ૧૦ લીટર ગૌમૂત્ર અને ૨-૩ દિવસ જૂની ખાટી છાશ મેળવીને પિયત સાથે અથવા ડ્રિપ ઇરિગેશન દ્વારા આપવાથી ઉધઈનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે. આ મિશ્રણ જમીનમાં ‘ટ્રાઈકોડર્મા’ જેવા મિત્ર ફૂગને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, જે પાકને સુરક્ષિત રાખે છે.
ખેતરનું સંચાલન (Field Management): અટકાયત એ જ ઇલાજ
કોઈપણ દવાનો ઉપયોગ કરવા કરતાં ખેતરની સ્વચ્છતા રાખવી એ સૌથી વધુ ફાયદાકારક છે:
પાકના અવશેષો: ખેતરમાં જૂના પાકના ઠૂંઠા કે સૂકા લાકડાં પડ્યા ન રહેવા જોઈએ. ઉધઈ માટે આ સૌથી મોટું નિવાસસ્થાન છે. તે પહેલાં આ અવશેષો પર હુમલો કરે છે અને પછી જીવતા પાક પર.
સંગ્રહ વ્યવસ્થા: જો તમે બીજ સંગ્રહ કરી રહ્યા હોવ, તો તેને હવાચુસ્ત અને સૂકા ડબ્બામાં રાખો. બીજમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય તો જ ઉધઈ કે અન્ય જીવાત લાગે છે. બીજને હંમેશા કડવા લીમડાના પાન સાથે સંગ્રહ કરવાથી સુરક્ષા રહે છે.
પિયતની રીત: ખેતરમાં ક્યાંય પણ પાણી ભરાઈ રહેતું હોય તો ત્યાં ઉધઈનો ઉપદ્રવ વધી જાય છે. યોગ્ય ડ્રેનેજ સિસ્ટમ રાખવી અનિવાર્ય છે.
જમીનની ફળદ્રુપતા અને મિત્ર જીવાતો
ઉધઈને જમીનમાંથી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા માટે ‘ટ્રાઈકોડર્મા’ અને ‘સ્યુડોમોનાસ’ જેવી જૈવિક ફૂગનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આ જૈવિક ઘટકો જમીનમાં રહેલી હાનિકારક જીવાતો અને ફૂગને ખાઈ જાય છે અને પાકના મૂળને મજબૂત બનાવે છે. કેમિકલના અતિરેકને કારણે જમીનમાંથી અળસિયા અને અન્ય મિત્ર જીવાતો નાશ પામે છે, જે ઉધઈને કુદરતી રીતે નિયંત્રિત કરતી હતી. તેથી, રાસાયણિક ખેતી છોડીને કુદરતી ખેતી તરફ વળવું તે જ ઉધઈની સમસ્યાનું કાયમી સમાધાન છે.
ખેડૂતમિત્રો, ઉધઈ સામેની લડાઈમાં કેમિકલ પાછળ લાખો રૂપિયા ખર્ચવા કરતા તમારી સમજદારી અને પરંપરાગત જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરો. એકવાર રાસાયણિક ઝેર જમીનમાં જશે, તો તે માત્ર ઉધઈને નહીં, પણ તમારી જમીનની જીવનશક્તિને પણ મારી નાખશે. લીમડાનું તેલ, રાખ અને ગૌ-આધારિત ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવો. યાદ રાખો કે, ખેતી માત્ર પાક લેવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ જમીન સાથેનો નાતો છે. જે જમીન સ્વસ્થ હશે, ત્યાં ઉધઈ કે અન્ય કોઈપણ જીવાત પાકને નુકસાન પહોંચાડી શકશે નહીં.
