નિવૃત્તિ બાદ કેટલું મળશે માસિક પેન્શન? જાણો EPFO ના EPS પેન્શનની ગણતરીનું સરળ ગણિત
જો તમે સંગઠિત ક્ષેત્રમાં નોકરી કરો છો અને દર મહિને તમારો પગાર ‘કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન’ (EPFO) માં જમા થાય છે, તો તમે નિવૃત્તિ બાદ કર્મચારી પેન્શન યોજના (EPS) હેઠળ માસિક પેન્શન મેળવવા માટે પાત્ર છો. પરંતુ મોટાભાગના કર્મચારીઓમાં એવી ગેરસમજ હોય છે કે તેમનું પેન્શન તેમના છેલ્લા દોરેલા વાસ્તવિક પગારના આધારે નક્કી થાય છે. વાસ્તવમાં, EPS પેન્શનની રકમ તમારા છેલ્લા પગાર પર નહીં, પરંતુ મુખ્યત્વે બે બાબતો પર આધાર રાખે છે: તમારો ‘પેન્શનપાત્ર પગાર’ અને તમારી ‘પેન્શનપાત્ર સેવા’ (નોકરીના વર્ષો).
પેન્શનની ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
EPFO માં પેન્શન નક્કી કરવા માટે એક ચોક્કસ અને સ્પષ્ટ સૂત્ર (Formula) છે:
માસિક પેન્શન = (પેન્શનપાત્ર પગાર × પેન્શનપાત્ર સેવા) ÷ ૭૦અહીં ‘પેન્શનપાત્ર પગાર’ એટલે નિવૃત્તિ પહેલાના છેલ્લા ૬૦ મહિનાનો સરેરાશ પગાર ગણવામાં આવે છે. જ્યારે ‘પેન્શનપાત્ર સેવા’ એટલે કર્મચારીએ જેટલા વર્ષો સુધી EPS માં યોગદાન આપ્યું હોય તે સમયગાળો. આ પેન્શન મેળવવા માટે ઓછામાં ઓછી ૧૦ વર્ષની સેવા પૂર્ણ કરવી અનિવાર્ય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ કર્મચારીનો પેન્શનપાત્ર પગાર ₹૧૫,૦૦૦ છે અને તેણે ૨૦ વર્ષ સુધી નોકરી કરી છે, તો ફોર્મ્યુલા મુજબ: (૧૫,૦૦૦ × ૨૦) ÷ ૭૦ = આશરે ₹૪,૨૮૬ દર મહિને પેન્શન તરીકે મળશે.
મોટો પગાર હોય તો પણ કેમ લિમિટેડ પેન્શન મળે છે?
ઘણા કર્મચારીઓને પ્રશ્ન થાય છે કે જો તેમનો માસિક પગાર ₹૫૦,૦૦૦ કે તેથી વધુ હોય, તો પણ તેમને ઓછું પેન્શન કેમ મળે છે? તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સાધારણ EPS સિસ્ટમ હેઠળ પેન્શનપાત્ર પગાર પર દર મહિને ₹૧૫,૦૦૦ ની મહત્તમ મર્યાદા (Capping) લાગુ પડે છે. એટલે કે, તમારો મૂળ પગાર ગમે તેટલો ઊંચો હોય, પરંતુ ગણતરી માટે તેને ₹૧૫,૦૦૦ જ ગણવામાં આવે છે. જો કે, જે કર્મચારીઓએ નિયમો મુજબ ‘હાયર પેન્શન’ (વધારે પેન્શન) નો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હોય, તેમને વાસ્તવિક પગારના આધારે પેન્શન મેળવવાનો અધિકાર મળે છે.
૫૮ વર્ષ પહેલાં અને પછી પેન્શન લેવાના ફાયદા-નુકસાન
EPS નિયમો અનુસાર, ૫૮ વર્ષની ઉંમર એ સામાન્ય નિવૃત્તિ વય ગણાય છે. પરંતુ જો કોઈ કર્મચારી ઈચ્છે તો ૫૦ વર્ષની ઉંમરે પણ પેન્શન શરૂ કરાવી શકે છે. પરંતુ આમાં એક મોટું નુકસાન છે. ૫૮ વર્ષ પહેલાં જેટલા વર્ષ વહેલું પેન્શન શરૂ કરાવવામાં આવે, તેટલા દરેક વર્ષ માટે પેન્શનની મૂળ રકમમાં ૪ ટકાનો કાપ મુકાય છે.
બીજી તરફ, જો કોઈ કર્મચારી ૫૮ વર્ષ પછી પણ પેન્શન શરૂ ન કરાવે અને તેને ૬૦ વર્ષની ઉંમર સુધી મુલતવી (Defer) રાખે, તો તેને દર વર્ષે ૪ ટકાનો ઉમેરો થઈને વધારાનું પેન્શન મળે છે. એટલે કે, જો ૫૮ વર્ષે ₹૫,૦૦૦ પેન્શન બનતું હોય, તો ૫૯ વર્ષે શરૂ કરાવવાથી તે વધીને આશરે ₹૫,૨૦૦ થઈ જાય છે.
૨૦ વર્ષની સળંગ નોકરી પર ખાસ બોનસ
જે કર્મચારીઓએ EPS માં ૨૦ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી નોકરી કરી હોય અને યોગદાન આપ્યું હોય, તેમને EPFO દ્વારા ખાસ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. આવા કિસ્સામાં પેન્શનની ગણતરી કરતી વખતે કુલ સેવામાં ૨ વર્ષનું ઉમેરાઈને વધારાનું બોનસ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦ વર્ષની સેવાને ગણતરી માટે ૨૨ વર્ષ ગણવામાં આવે છે, જેનાથી માસિક પેન્શનની રકમમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે.
