પ્લાસ્ટિક કેમિકલ અને સૂર્યપ્રકાશનું ખતરનાક કનેક્શન; મુસાફરીમાં પાણીની બોટલ ખરીદતા પહેલાં વાંચો આ અહેવાલ
આજના આધુનિક અને ભાગદોડભર્યા યુગમાં પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટર એટલે કે પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં મળતું પીવાનું પાણી આપણા દૈનિક જીવનનો એક અવિભાજ્ય હિસ્સો બની ગયું છે. રેલવે સ્ટેશન, બસ સ્ટેન્ડ, એરપોર્ટ હોય કે કોઈ નાની દુકાન, મુસાફરી દરમિયાન આપણે તરત જ પાણીની બોટલ ખરીદી લઈએ છીએ. પરંતુ શું તમે ક્યારેય આ બોટલની ઉપર પ્રિન્ટ થયેલી ‘એક્સપાયરી ડેટ’ (Expiry Date) અથવા ‘બેસ્ટ બીફોર’ (Best Before) પર ધ્યાન આપ્યું છે? સામાન્ય રીતે લોકોના મનમાં એવી માન્યતા હોય છે કે આ તારીખ વટી ગયા પછી બોટલની અંદરનું પાણી ઝેરી કે ખરાબ થઈ જાય છે અને તે પીવાલાયક રહેતું નથી. પરંતુ વિજ્ઞાન અને ફૂડ સેફ્ટી નિષ્ણાતોના મતે આ માન્યતા તદ્દન ખોટી અને ભ્રામક છે. હકીકતમાં, આ તારીખ પાણીના બગડવાની નથી, પરંતુ તે જે પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં ભરેલું છે તેની ગુણવત્તા સાથે જોડાયેલી છે.
પાણી અમર છે, પણ પ્લાસ્ટિક નહીં!
રસાયણ વિજ્ઞાન અને કુદરતી નિયમો અનુસાર, જો શુદ્ધ પાણીને કોઈ પણ પ્રકારના બાહ્ય પ્રદૂષણ, બેક્ટેરિયા કે હવામાંથી મુક્ત રાખીને સંપૂર્ણપણે સીલબંધ કરવામાં આવે, તો તે ક્યારેય ખરાબ થતું નથી. પાણીની પોતાની કોઈ એક્સપાયરી ડેટ હોતી નથી. જો કે, જે પેકેજિંગ મટીરિયલમાં આ પાણી સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે, તેની એક ચોક્કસ આયુષ્ય મર્યાદા હોય છે. ભારતમાં અને વિશ્વભરમાં મોટાભાગની પાણીની બોટલો પેટ (PET – Polyethylene Terephthalate) નામના સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકમાંથી બનાવવામાં આવે છે. સામાન્ય અને ઠંડા વાતાવરણમાં આ પ્લાસ્ટિક માનવ શરીર માટે તદ્દન સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી આ બોટલો પડી રહેવાથી કે પછી તેના અયોગ્ય સંગ્રહના કારણે પ્લાસ્ટિકની આંતરિક રચના નબળી પડવા લાગે છે.
ગરમી અને સૂર્યપ્રકાશનું ગંભીર જોખમ
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે આ પ્લાસ્ટિકની બોટલો ફેક્ટરીમાંથી નીકળીને ગોડાઉનમાં કે દુકાનોની બહાર સીધા સૂર્યપ્રકાશ (Direct Sunlight) અને અતિશય ગરમીના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે કેમિકલ લોચો શરૂ થાય છે. લાંબા સમય સુધી ગરમી મળવાના કારણે પેટ પ્લાસ્ટિકમાંથી ‘બિસ્ફેનોલ એ’ (BPA) અને ‘એન્ટિમોની’ જેવા હાનિકારક રાસાયણિક તત્ત્વો ધીમે-ધીમે ઓગળીને પાણીમાં ભળવા લાગે છે. જો કે આ કેમિકલ લીકેજ ખૂબ જ માઇક્રોસ્કોપિક એટલે કે ઓછી માત્રામાં હોય છે, પરંતુ તેના લીધે પાણીનો અસલી સ્વાદ અને તેની કુદરતી ગંધ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી આવા કેમિકલયુક્ત પાણીનું સેવન કરે, તો તેને હોર્મોનલ અસંતુલન અને પાચનતંત્રની ગંભીર બીમારીઓ થવાનું જોખમ વધી જાય છે. આ જ કારણસર નિર્માતા કંપનીઓ કાનૂની અને સુરક્ષાના માપદંડોને આધારે બોટલ પર મહત્તમ બે વર્ષ સુધીની સમયમર્યાદા દર્શાવે છે.
બોટલ ખુલ્યા પછી બેક્ટેરિયાનો એટેક
એકવાર તમે પાણીની સીલબંધ બોટલને ખોલી નાખો છો, ત્યારપછી વાતાવરણમાં રહેલા અદ્રશ્ય બેક્ટેરિયા અને હવા પાણીના સંપર્કમાં આવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે આપણે બોટલને સીધી મોઢે લગાવીને પાણી પીએ છીએ, ત્યારે આપણા મોઢાના લાળમાં રહેલા બેક્ટેરિયા પણ બોટલની અંદર પ્રવેશ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં, પ્લાસ્ટિકની બોટલની અંદર બેક્ટેરિયાનો ગ્રોથ ખૂબ ઝડપથી વધે છે. તેથી જ નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે એકવાર ખોલેલી પાણીની બોટલનો ઉપયોગ ટૂંકા સમયમાં જ કરી લેવો જોઈએ અને તેને દિવસો સુધી રાખી મૂકવી જોઈએ નહીં.
ગ્રાહકોએ રાખવાની ખાસ સાવચેતીઓ
આરોગ્ય પ્રત્યે સજાગ રહેવા માટે પાણીની બોટલ ખરીદતી વખતે અને તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે કેટલીક પાયાની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું અત્યંત અનિવાર્ય છે. સૌથી પહેલો નિયમ એ છે કે મુસાફરી દરમિયાન કારની અંદર અથવા બંધ કેબિનમાં પાણીની બોટલને તડકામાં લાંબો સમય ન છોડવી. ગરમ થઈ ગયેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલનું પાણી પીવાનું હંમેશા ટાળવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, રેલ્વે સ્ટેશન કે દુકાનો પરથી ખરીદેલી સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકની બોટલો ખાલી થયા પછી, તેમાં વારંવાર ઘરેથી પાણી ભરીને વાપરવાની ભૂલ ન કરવી, કારણ કે આ બોટલો માત્ર એક જ વાર વાપરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હોય છે. જો તમને ક્યારેય પાણીની બોટલનું પ્લાસ્ટિક અત્યંત નરમ પડી ગયેલું દેખાય, બોટલ પર નાની તિરાડો પડી ગઈ હોય, અથવા પાણી પીતી વખતે પ્લાસ્ટિક જેવો અસામાન્ય સ્વાદ કે ગંધ અનુભવાય, તો તે પાણીનો ઉપયોગ તરત જ બંધ કરી દેવો હિતાવહ છે. તંદુરસ્ત જીવન માટે પ્લાસ્ટિકના યોગ્ય વપરાશની સમજ હોવી એ જ સાચી હેલ્થ સિક્યોરિટી છે.
