૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનમાં શું થાય છે? જાણો માનવ શરીરના મગજ, કિડની અને પાચનતંત્ર પર આ આકરી ગરમીની ભયાનક અસરો
શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણું શરીર મહત્તમ કેટલી ગરમી સહન કરી શકે છે? હાલના દિવસોમાં ભારતના ઘણા ભાગોમાં સૂર્યદેવ જાણે આગ ઓકી રહ્યા છે અને પારો સતત ઉપર ચઢી રહ્યો છે. હવામાન વિભાગની ચેતવણી મુજબ, ટૂંક સમયમાં જ તાપમાન ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર પહોંચી જશે. ૪૫ ડિગ્રી તાપમાન થતાં જ ઉનાળો પોતાના ચરમસીમાએ પહોંચી જાય છે તે તો આપણે જાણીએ છીએ, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આટલી આકરી ગરમી આપણા શરીરની અંદર રહેલા અંગોની કેવી દશા કરે છે? ૪૫ ડિગ્રીની ગરમી માણસના પેટ, મગજ, કિડની અને ત્વચાને અંદરથી ઝુલસાવી શકે છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ આકરો તાપ આપણને કઈ-કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે.
શરીર માટે વિનાશક સાબિત થાય છે ૪૫ ડિગ્રી તાપમાન
જ્યારે પર્યાવરણનું તાપમાન ૪૦ કે ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી જાય, ત્યારે તે માનવ શરીર માટે અત્યંત વિનાશક અને ખતરનાક સાબિત થાય છે. આપણું શરીર અંદરનું તાપમાન ૩૭ ડિગ્રી સેલ્સિયસ પર જાળવી રાખવા માટે બનેલું છે. પરંતુ જ્યારે બહાર ૪૫ ડિગ્રી જેટલી અસહ્ય ગરમી હોય, ત્યારે મગજ, પાચનતંત્ર અને ત્વચાની કાર્યપ્રણાલી ખોરવાઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિને ભયંકર લૂ (Heat Stroke) લાગી શકે છે, જે ક્યારેક જીવલેણ પણ સાબિત થાય છે.
બ્લડ પ્રેશર ઘટી જવું અને હૃદય પર દબાણ
ખૂબ જ વધારે પડતી ગરમીને કારણે શરીર પોતાને ઠંડુ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેના લીધે આપણી રક્ત ધમનીઓ (Blood Vessels) પહોળી થઈ જાય છે અને ફેલાવા લાગે છે. રક્ત ધમનીઓ ફેલાવાને કારણે અચાનક બ્લડ પ્રેશર (બીપી) ઘટી જાય છે. જ્યારે બ્લડ પ્રેશર નીચું જાય, ત્યારે હૃદયને આખા શરીરમાં લોહી પહોંચાડવા માટે સામાન્ય કરતાં બમણી તાકાત લગાવવી પડે છે અને તેના ધબકારા ખૂબ વધી જાય છે.
હીટ સ્ટ્રોક, ચક્કર આવવા અને નર્વસ સિસ્ટમ ફેલિયર
૪૫ ડિગ્રીની ગરમીમાં શરીર અંદરથી સંપૂર્ણપણે થાકી જાય છે (Exhaustion). વધુ પડતો પરસેવો વહી જવાથી શરીરમાં પાણી અને ક્ષારની અછત સર્જાય છે, જેના કારણે અચાનક ચક્કર આવવા, અત્યંત નબળાઈ લાગવી, જીવ મિચલાવો અને માથામાં અસહ્ય દુખાવો થવો જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. જો લાંબો સમય તડકામાં રહેવામાં આવે તો આપણું નર્વસ સિસ્ટમ (ચેતાતંત્ર) કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે, જેના લીધે વ્યક્તિને આંચકી અથવા મગજનો દરો પડી શકે છે, ભ્રમ (Delusion) થવા લાગે છે અને ક્યારેક વ્યક્તિ કોમામાં પણ સરી પડી શકે છે.
કિડની ફેલ થવાનું જોખમ
અતિશય ગરમીની સૌથી ઘાતક અસર આપણા રીનલ સિસ્ટમ એટલે કે કિડની પર પડે છે. લૂ લાગવાને કારણે અને શરીરમાં પાણીની ભારે અછતને લીધે પેશાબ આવવાનું પ્રમાણ એકદમ ઘટી જાય છે. આનાથી શરીરમાં ‘એક્યુટ ટ્યુબ્યુલર નેક્રોસિસ’ નામની ગંભીર સ્થિતિ સર્જાય છે, જેમાં કિડનીના કોષોને પૂરતો ઓક્સિજનયુક્ત લોહી મળતો નથી. જો કિડનીને લાંબો સમય લોહી અને પાણી ન મળે, તો તે કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે અને અચાનક કિડની ફેલિયર થવાની સંભાવના વધી જાય છે.
ત્વચાની સમસ્યાઓ અને પાચનતંત્ર બગડવું
તાપમાન વધવાની સીધી અસર આપણી ત્વચા પર દેખાય છે. સૂર્યના હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણોના સીધા સંપર્કમાં આવવાથી ત્વચા સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપથી ઘરડી થવા લાગે છે (Premature Aging). આ સિવાય અતિશય પરસેવાના કારણે ત્વચા પર ઘમૌરીઓ, સ્કીન બર્ન (ચામડી બળી જવી), ખંજવાળ અને એકને (ખીલ) ની સમસ્યાઓ ખૂબ વધી જાય છે.
બીજી તરફ, ગરમીની અસર આપણા પાચનતંત્ર પર પણ પડે છે. જ્યારે શરીર ગરમી સામે લડવામાં વ્યસ્ત હોય છે, ત્યારે જઠરાગ્નિ નબળી પડી જાય છે. ખોરાક પચાવવો અને શરીરમાં પોષક તત્વોને શોષવાનું કામ મુશ્કેલ બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે ઉનાળામાં અવારનવાર પેટ બગડવું, ઝાડા-ઊલટી થવા અને ભૂખ ન લાગવી જેવી ફરિયાદો રહે છે.
પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય (Reproductive Health) પર અસર
શું તમે જાણો છો કે જરૂરિયાત કરતાં વધુ ગરમી વ્યક્તિની ફર્ટિલિટી અને રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે? આ સમસ્યા માત્ર પુરુષોમાં જ નહીં, પરંતુ મહિલાઓમાં પણ મોટા પાયે જોવા મળે છે. અતિશય ગરમીના તણાવને કારણે મહિલાઓમાં હોર્મોનલ ઇમ્બેલેન્સ (હોર્મોન્સની અસંતુલન) વધી જાય છે, જેનાથી પીરિયડ્સ અનિયમિત બને છે અને એગની ક્વોલિટી બગડી શકે છે. તેથી, જે યુગલો માતા-પિતા બનવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, તેમની મુશ્કેલીઓ આ ગરમીમાં વધી જાય છે.
ગર્ભવતી મહિલાઓ અને નવજાત શિશુઓ માટે મોટું જોખમ
જ્યારે તાપમાન ૪૦ ડિગ્રીથી ઉપર જાય છે, ત્યારે ગર્ભવતી (પ્રેગ્નન્ટ) મહિલાઓ માટે તે એક મોટી મુસીબત સમાન બની જાય છે. વિજ્ઞાનિક અભ્યાસો અને સંશોધનો અનુસાર, જો કોઈ સગર્ભા સ્ત્રી લાંબા સમય સુધી અતિશય ગરમી કે લૂના સંપર્કમાં રહે છે, તો તેનાથી ‘પ્રી-ટર્મ બર્થ’ એટલે કે સમય કરતાં પહેલાં બાળકનો જન્મ થવાની સંભાવના ઘણી વધી જાય છે. આ ઉપરાંત, ગર્ભમાં રહેલા બાળકના સ્વાસ્થ્ય અને વિકાસ પર પણ તેની નકારાત્મક અસર પડે છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને મગજ પર અસર
આકરી ગરમી માત્ર શારીરિક જ નહીં, પણ માનસિક સ્વાસ્થ્યને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. ખૂબ ગરમી હોવાને લીધે માણસ સતત ચિડચિડો રહેવા લાગે છે. શરીરમાં હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે માનસિક તણાવ (સ્ટ્રેસ) અને એન્ઝાયટી (ચિંતા) નું સ્તર વધી જાય છે. રાત્રે પણ અસહ્ય ગરમી અને બફારાને લીધે ઊંઘ પૂરી થતી નથી, જેના કારણે માનસિક થાક વધતો જાય છે.
આ લોકોએ ખાસ સાવચેત રહેવું જોઈએ
૪૫ ડિગ્રીની ગરમીમાં નાના બાળકો, વયસ્ક વૃદ્ધો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ તેમજ જેમને પહેલેથી જ હૃદયની બીમારી, ડાયાબિટીસ કે બ્લડ પ્રેશરની તકલીફ હોય, તેવા લોકોએ ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. આ વર્ગના લોકોનું શરીર તાપમાનના બદલાવને જલ્દી સહન કરી શકતું નથી.
આકરી ગરમી અને લૂથી બચવાના સરળ ઉપાયો
આ ભયાનક ગરમીથી બચવા માટે રોજિંદી જિંદગીમાં નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી અત્યંત જરૂરી છે:
૧. બપોરે બહાર નીકળવાનું ટાળો: સવારે ૧૦ વાગ્યાથી લઈને બપોરના ૪ વાગ્યા સુધી સૂર્યનો તાપ સૌથી તીવ્ર અને ચરમસીમાએ હોય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન બિનજરૂરી ઘરની બહાર નીકળવાનું ટાળો.
૨. શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખો: તરસ ન લાગી હોય તો પણ દિવસ દરમિયાન સતત પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીતા રહો. તમારી સાથે હંમેશાં ઓઆરએસ (ORS), લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી અથવા છાશ જેવી વસ્તુઓ રાખો, જે શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું સંતુલન જાળવી રાખશે. દર બે કલાકે થોડું-થોડું પ્રવાહી લેતા રહો.
૩. સનસ્ક્રીન અને સુતરાઉ કપડાં: જ્યારે પણ અનિવાર્ય સંજોગોમાં બહાર જવું પડે, ત્યારે ત્વચા પર સનસ્ક્રીન લોશન લગાવવાનું બિલકુલ ન ભૂલો. આ સનસ્ક્રીન સૂર્યના હાનિકારક યુવી કિરણો સામે રક્ષણ આપશે. આ ઉપરાંત, હળવા રંગના અને ઢીલા સુતરાઉ (કોટન) કપડાં જ પહેરો.
