ચેતી જજો! પ્રોટીન પાઉડર અને હાઈ-પ્રોટીન ડાયટના આડઅસરો વિશે એક્સપર્ટનો ખુલાસો.
આજકાલ ફિટનેસનો ક્રેઝ એટલો વધી ગયો છે કે દરેક વ્યક્તિ મજબૂત શરીર અને મસલ્સ બનાવવા માંગે છે. આ દોડમાં જે એક શબ્દ સૌથી વધુ સાંભળવા મળે છે તે છે ‘પ્રોટીન’. જિમ જનારા યુવાનો હોય કે વજન ઘટાડવા માંગતા લોકો, દરેકને લાગે છે કે જેટલું વધુ પ્રોટીન લેશું એટલો વધુ ફાયદો થશે.
પણ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જરૂર કરતાં વધુ પ્રોટીન લેવું ફાયદાકારક છે કે નુકસાનકારક? આજે આપણે એક્સપર્ટ્સના મતે આ વિષય પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું અને જાણીશું કે પ્રોટીનનું અતિશય સેવન તમારા શરીર સાથે શું કરી શકે છે.
પ્રોટીન કેમ જરૂરી છે?
સૌ પ્રથમ એ સમજીએ કે પ્રોટીન આપણા માટે કેમ મહત્વનું છે. પ્રોટીન એ શરીરના કોષોનો ‘બિલ્ડિંગ બ્લોક’ છે. તે સ્નાયુઓના સમારકામ, હોર્મોન્સના ઉત્પાદન અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે અનિવાર્ય છે. પરંતુ, વિજ્ઞાનનો એક સાદો નિયમ છે: “અતિ સર્વત્ર વર્જયેત” એટલે કે કોઈપણ વસ્તુનો અતિરેક હંમેશા નુકસાનકારક હોય છે.
તમારે રોજના કેટલા પ્રોટીનની જરૂર છે?
નિષ્ણાતોના મતે, પ્રોટીનની જરૂરિયાત દરેક વ્યક્તિના વજન અને તેની શારીરિક સક્રિયતા પર આધાર રાખે છે:
-
સામાન્ય વ્યક્તિ માટે: શરીરના વજનના પ્રતિ કિલો દીઠ 0.8 થી 1.0 ગ્રામ પ્રોટીન પૂરતું છે. (દા.ત. જો તમારું વજન 60 કિલો હોય, તો 60 ગ્રામ પ્રોટીન કાફી છે.)
-
એથ્લેટ્સ કે જિમ જનારા માટે: તેઓ પ્રતિ કિલો દીઠ 1.2 થી 1.7 ગ્રામ પ્રોટીન લઈ શકે છે.
જ્યારે લોકો આ મર્યાદા ઓળંગીને દિવસમાં 150-200 ગ્રામ પ્રોટીન લેવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે મુશ્કેલીઓ શરૂ થાય છે.
વધારે પડતું પ્રોટીન લેવાના ગેરફાયદા (Expert Insights)
એક્સપર્ટ્સ જણાવે છે કે જરૂર કરતા વધુ પ્રોટીન લેવાથી નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:
1. કિડની પર વધારાનું ભારણ (Kidney Strain)
આ સૌથી મોટું જોખમ છે. પ્રોટીનના પાચન પછી શરીરમાં નાઈટ્રોજનયુક્ત બાય-પ્રોડક્ટ્સ બને છે. કિડનીએ આ કચરાને શરીરમાંથી બહાર કાઢવા માટે સખત મહેનત કરવી પડે છે. જો તમે લાંબા સમય સુધી અતિશય પ્રોટીન લો છો, તો કિડની ડેમેજ થવાનો કે પથરી (Kidney Stones) થવાનો ભય રહે છે.
2. પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ
ઘણા લોકો પ્રોટીન પાઉડર કે હાઈ-પ્રોટીન ડાયટ લેતી વખતે ફાઈબર (રેસા) લેવાનું ભૂલી જાય છે. આનાથી કબજિયાત, ગેસ અને પેટમાં ફૂલાવો જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. ખાસ કરીને ડેરી-બેઝ્ડ પ્રોટીન (Whey Protein) ઘણા લોકોને માફક આવતું નથી.
3. વજનમાં વધારો
તમને નવાઈ લાગશે, પણ પ્રોટીન પણ કેલરી આપે છે. જો તમે તમારા શરીરની જરૂરિયાત કરતા વધુ પ્રોટીન લો છો અને તેટલી કેલરી બાળતા નથી, તો શરીર તે વધારાના પ્રોટીનને ચરબી (Fat) તરીકે સંગ્રહિત કરે છે. એટલે કે, મસલ્સ બનાવવાના ચક્કરમાં તમે જાડા થઈ શકો છો.
4. હાડકાંની નબળાઈ (Dehydration & Bone Health)
વધારે પ્રોટીન લેવાથી પેશાબ વાટે કેલ્શિયમ વધુ બહાર નીકળવા લાગે છે. જો લાંબા સમય સુધી આવું ચાલે, તો હાડકાં નબળા પડી શકે છે (Osteoporosis). સાથે જ, પ્રોટીનના પાચન માટે શરીરને વધુ પાણીની જરૂર પડે છે, જેથી ડિહાઈડ્રેશનની સમસ્યા પણ થઈ શકે છે.
5. મોઢાની દુર્ગંધ (Bad Breath)
જ્યારે તમે કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ ઘટાડીને માત્ર પ્રોટીન પર ભાર મૂકો છો, ત્યારે શરીર ‘કિટોસિસ’ અવસ્થામાં જાય છે. આ પ્રક્રિયામાં શરીરમાં કેટોન્સ બને છે, જે શ્વાસમાં ખરાબ ગંધ પેદા કરે છે.
પ્રોટીન સપ્લીમેન્ટ્સ vs કુદરતી ખોરાક
એક્સપર્ટ્સ હંમેશા સલાહ આપે છે કે પ્રોટીન મેળવવા માટે કુદરતી સ્ત્રોત (દાળ, કઠોળ, પનીર, ઈંડા, ચિકન) શ્રેષ્ઠ છે. પ્રોટીન પાઉડર માત્ર એક ‘સપ્લીમેન્ટ’ છે, તે ભોજનનો વિકલ્પ નથી. બજારમાં મળતા સસ્તા પ્રોટીન પાઉડરમાં ઘણીવાર હેવી મેટલ્સ અને શુગર હોય છે, જે લિવરને પણ નુકસાન કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
પ્રોટીન ચોક્કસપણે સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાન છે, પણ જો તે યોગ્ય માત્રામાં લેવામાં આવે તો જ. કોઈનું જોઈને કે સોશિયલ મીડિયાના ઈન્ફ્લુએન્સરને સાંભળીને અંધાધૂંધ પ્રોટીન સપ્લીમેન્ટ્સ શરૂ ન કરો. તમારી જરૂરિયાત મુજબના ડાયટ પ્લાન માટે હંમેશા ન્યુટ્રિશનિસ્ટ કે ડોક્ટરની સલાહ લો.
