તેલ, મસાલા અને ચાબહાર: ઈરાન સાથેના ભારતના વ્યૂહાત્મક સંબંધો પાછળનું અર્થશાસ્ત્ર.
મધ્ય પૂર્વમાં હાલમાં ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને હચમચાવી દીધી છે. જોકે, આ ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વચ્ચે ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો એક અલગ સ્તર પર છે. ભારત માટે ઈરાન માત્ર એક ઉર્જા સપ્લાયર નથી, પરંતુ મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનું પ્રવેશદ્વાર પણ છે. ભલે અમેરિકાએ ઈરાન પર આકરા પ્રતિબંધો લાદ્યા હોય, પણ ભારત અને ઈરાને પોતાની વ્યાપારી જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે અનોખા રસ્તાઓ શોધી કાઢ્યા છે.
ભારત ઈરાનને શું મોકલે છે? (નિકાસની યાદી)
ઈરાન તેની ઘણી પાયાની જરૂરિયાતો માટે ભારત પર નિર્ભર છે. ખાસ કરીને ખાદ્ય સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં ભારત ઈરાનનો સૌથી મોટો ભાગીદાર છે.
-
બાસમતી ચોખા: ઈરાન ભારતીય બાસમતી ચોખાનો વિશ્વનો સૌથી મોટો ખરીદદાર છે. ઈરાની રસોઈમાં ભારતીય ચોખાનું વિશેષ મહત્વ છે.
-
ચા અને ખાંડ: ભારતની ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ચા અને ખાંડની ઈરાનમાં ભારે માંગ રહે છે.
-
દવાઓ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ: માનવતાવાદી ધોરણે, ભારત ઈરાનને મોટી માત્રામાં જીવનરક્ષક દવાઓ અને તબીબી ઉપકરણો પૂરા પાડે છે.
-
એન્જિનિયરિંગ સામાન અને ઓટો પાર્ટ્સ: ઈરાનના ઉદ્યોગો અને વાહનવ્યવહાર માટે જરૂરી સ્પેરપાર્ટ્સ અને મશીનરી ભારતમાંથી નિકાસ કરવામાં આવે છે.
ભારત ઈરાન પાસેથી શું ખરીદે છે? (આયાતની યાદી)
ભારતની ઉર્જા ભૂખ સંતોષવામાં ઈરાન હંમેશાથી મહત્વનું રહ્યું છે, જોકે પ્રતિબંધોને કારણે તેમાં વધઘટ થતી રહે છે.
-
ક્રૂડ ઓઈલ: ઈરાનનું તેલ ભારતીય રિફાઈનરીઓ માટે અનુકૂળ છે અને તે ભારતને સ્પર્ધાત્મક ભાવે તેલ પૂરું પાડે છે.
-
ડ્રાય ફ્રૂટ્સ: ભારતના ઘરોમાં વપરાતા પિસ્તા, બદામ અને ખજૂરનો મોટો હિસ્સો ઈરાનથી આવે છે.
-
પેટ્રોકેમિકલ્સ અને રસાયણો: ખેતી માટે જરૂરી ખાતર અને ઉદ્યોગો માટેના કાચા રસાયણોની ભારત આયાત કરે છે.
-
કાચના વાસણો: ઈરાનના વિશિષ્ટ કાચના વાસણો પણ ભારતીય બજારમાં લોકપ્રિય છે.
ચાબહાર બંદર: ભારતનો વ્યૂહાત્મક વિજય
જ્યારે પાકિસ્તાને ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી જવા માટે જમીની માર્ગ આપવાની ના પાડી, ત્યારે ભારતે ઈરાનના ચાબહાર બંદરમાં રોકાણ કરવાનો નિર્ણય લીધો. આ બંદર માત્ર વેપારી માર્ગ નથી, પરંતુ એક રાજદ્વારી માસ્ટરસ્ટ્રોક છે. તે ભારતને પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને રશિયા અને યુરોપ સુધી પહોંચવાનો ટૂંકો માર્ગ પૂરો પાડે છે. ૨૦૨૬ના યુદ્ધના માહોલમાં પણ ચાબહાર બંદરનું સંચાલન ભારત માટે અત્યંત મહત્વનું સાબિત થઈ રહ્યું છે.
રૂપિયો-રિયાલ મિકેનિઝમ: ડૉલરને બાયપાસ કરવાની રીત
અમેરિકન પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાન ડૉલરમાં વ્યવહાર કરી શકતું નથી. આ સમસ્યા ઉકેલવા માટે ભારત અને ઈરાને ‘રૂપિયો-રિયાલ’ પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવી છે. આ અંતર્ગત, ભારત ઈરાન પાસેથી જે તેલ ખરીદે છે તેના નાણાં ભારતીય બેંકોમાં રૂપિયામાં જમા થાય છે, જેનો ઉપયોગ ઈરાન ભારતમાંથી ચોખા કે દવાઓ ખરીદવા માટે કરે છે. આ વ્યવસ્થાને કારણે વૈશ્વિક તણાવ છતાં વેપાર અટકતો નથી.
સદીઓ જૂનો સાંસ્કૃતિક વારસો
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિથી પર, ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનું જોડાણ આત્મીય છે. ભારતીય ભોજન, સ્થાપત્ય અને સાહિત્ય પર ફારસી પ્રભાવ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીની મુલાકાતથી શરૂ થયેલો આધુનિક વેપાર સંબંધ આજે ૨૦૨૬માં આઈટી અને માઈનિંગ ક્ષેત્ર સુધી વિસ્તર્યો છે.
ભલે મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયેલા હોય, પણ ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો વેપાર માત્ર નફા માટે નથી, તે એકબીજાની જરૂરિયાત અને વિશ્વાસ પર ટકેલો છે. ભારત આ સંઘર્ષમાં શાંતિનો પક્ષધર છે, જેથી તેની ઉર્જા સુરક્ષા અને ચાબહાર જેવા મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સ સુરક્ષિત રહે.
