દીકરીને પિતાની મિલકતમાંથી બાકાત રાખી શકાશે નહીં? જાણો વારસાઈ હકના નિયમો
ઘણા લોકોના મનમાં એવો ભ્રમ હોય છે કે જો પરિવારની દીકરી પરદેશમાં સ્થાયી થઈ જાય કે અન્ય દેશની નાગરિકતા લઈ લે, તો ભારત સ્થિત પિતાની માલ-મિલકત પરથી તેનો હક સમાપ્ત થઈ જાય છે. પરંતુ ભારતીય કાયદા મુજબ આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે. કેવળ વિદેશી નાગરિક બનવાના આધારે દીકરીનો વારસાગત અધિકાર છીનવાઈ જતો નથી.
આજના સમયમાં જ્યારે લાખો ભારતીયો વિદેશમાં વસી રહ્યા છે, ત્યારે પિતાની સંપત્તિમાં દીકરીના વારસાઈ હક, ખાસ કરીને ખેતીની જમીન અંગેના કાયદાઓ અને ફેમા (FEMA) ના નિયમોને વિગતવાર સમજવા ખૂબ જરૂરી બની જાય છે.
પિતાની મિલકતમાં દીકરીનો કાનૂની અધિકાર શું છે?
ટેક્સ એક્સપર્ટ્સ અને કાનૂની નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, મિલકતના વારસા સંબંધિત બાબતોમાં હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ (Hindu Succession Act, 1956) ની જોગવાઈઓ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
વસિયતનામું (Will) બનાવેલું હોય ત્યારે: જો પિતાએ પોતાની સ્વ-ઉપાર્જિત (પોતાની કમાણીથી લીધેલી) સંપત્તિ માટે કાયદેસરનું વસિયતનામું બનાવ્યું હોય, તો મિલકતની વહેંચણી તે વસિયતમાં દર્શાવેલી શરતો અને સૂચનાઓ મુજબ જ થશે.
વસિયતનામું ન બનાવ્યું હોય ત્યારે (Intestate): જો પિતા કોઈ વસિયતનામું બનાવ્યા વિના જ અવસાન પામે છે, તો કાયદાની કલમ ૮ હેઠળ તેમની મિલકતનો વારસાઈ હક નક્કી થાય છે. આ કાયદા મુજબ દીકરી એ પિતાની પ્રથમ શ્રેણીની કાનૂની વારસદાર (Class-I legal heir) ગણાય છે.
આથી, પિતાની મિલકતમાં દીકરીને પુત્રની સમકક્ષ જ બરાબરનો હિસ્સો મળે છે. દીકરી પરદેશ રહેતી હોય, એનઆરઆઈ (NRI) હોય કે પછી ભારતની નાગરિકતા છોડીને અન્ય દેશનું નાગરિકત્વ સ્વીકારી લીધું હોય—આ બાબત તેના કાનૂની વારસાઈ હકને કોઈ પણ રીતે નકારી શકતી નથી.
૨૦૦૫ના સુધારાથી પિતૃસત્તાક મિલકતમાં પણ મળ્યો સમાન હક
હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ હેઠળ પિતાની સ્વ-ઉપાર્જિત મિલકતમાં દીકરીના હક અંગેના નિયમો પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં હતા. પરંતુ, હિન્દુ અવિભક્ત કુટુંબ (HUF) ની પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતી પિતૃસત્તાક કે વારસાગત મિલકતમાં દીકરીઓનો સ્થિતિ અલગ હતી.
હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર (સુધારા) અધિનિયમ, ૨૦૦૫ લાગુ થવાથી દીકરીઓને પણ પુત્રોની જેમ જન્મથી જ ‘સહ-દાયક’ (Coparcener) તરીકેનો સમાન અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. એટલે કે, પેઢી દર પેઢીથી ચાલી આવતી મિલકતમાં પણ દીકરીનો જન્મસિદ્ધ હક બને છે, પછી તે વિદેશમાં જ કેમ ન રહેતી હોય.
ફેમા (FEMA) ના નિયમો: શું વિદેશી નાગરિક દીકરી જમીન વારસામાં મેળવી શકે?
ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ એટલે કે FEMA (Foreign Exchange Management Act) ના નિયમો મુજબ, NRI (બિન-નિવાસી ભારતીય) અથવા OCI (ઓવરસીઝ સિટીઝન ઓફ ઈન્ડિયા) કાર્ડધારક સામાન્ય સંજોગોમાં ભારતમાં નવી ખેતીની જમીન (Agricultural Land), ફાર્મહાઉસ કે પ્લાન્ટેશન પ્રોપર્ટી ખરીદી શકતા નથી.
પરંતુ, જમીન ખરીદવી અને જમીન વારસામાં મેળવવી—આ બંને અલગ બાબતો છે. FEMA ના કાયદાકીય નિયમો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે, ભારતમાં રહેતી વ્યક્તિ પાસેથી વારસામાં (Inheritance) ખેતીની જમીન સહિતની કોઈપણ અચલ મિલકત પ્રાપ્ત કરવાની સંપૂર્ણ પરવાનગી છે. અર્થાત, વિદેશી નાગરિકતા ધરાવતી દીકરી ભારતમાં ખેતીની જમીન ખરીદી શકતી નથી, પરંતુ પિતા તરફથી વારસામાં મળેલી ખેતીની જમીન પોતાના નામે ચોક્કસ કરી શકે છે.
ખેતીની જમીન અંગે રાજ્યના સ્થાનિક કાયદાઓ ધ્યાને લેવા જરૂરી
જોકે, ખેતીની જમીનના કિસ્સામાં માત્ર કેન્દ્ર સરકારના કાયદાઓ જોવા પૂરતા નથી. ભારતના બંધારણ મુજબ ‘કૃષિ’ અને ‘જમીન’ એ રાજ્ય યાદીનો વિષય (State Subject) છે. તેથી સંબંધિત રાજ્યના જમીન મહેસૂલ કાયદા અને ગણોત ધારા (Tenancy Laws) પણ લાગુ પડે છે.
ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં ખેતીની જમીનના ઉત્તરાધિકાર અને જમીન ધારણ કરવા અંગેના વિશેષ કાયદાકીય પ્રવધાન છે, જે મિલકતની ટ્રાન્સફર કે વહેંચણીની પ્રક્રિયા પર અસર કરી શકે છે. કેટલાક રાજ્યોમાં બિન-ખેડૂત કે વિદેશી નાગરિકના નામે ખેતીની જમીન ટ્રાન્સફર કરવા માટે ચોક્કસ પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે.
વિદેશી નાગરિક દીકરીઓએ ધ્યાનમાં રાખવા જેવા મહત્વના સૂચનો
પરદેશમાં સ્થાયી થયેલી દીકરીઓ માટે પિતાની મિલકતમાં પોતાનો હક મેળવતી વખતે નીચે મુજબના પગલાં લેવા હિતાવહ છે:
૧. જમીનની વર્તમાન સ્થિતિ ચકાસવી: મિલકત પિતાની સ્વ-ઉપાર્જિત છે કે પિતૃસત્તાક વારસાગત છે તેની સ્પષ્ટતા મેળવવી.
૨. વસિયતનામાની ચકાસણી: જો પિતાએ વસિયતનામું બનાવ્યું હોય તો તેની કાયદેસરતા તપાસવી.
૩. રાજ્યના જમીન કાયદાની જાણકારી: જે-તે રાજ્યના જમીન મહેસૂલ અને ગણોત ધારાના નિયમો જાણી લેવા.
૪. કાનૂની સલાહ: કોઈ પણ પ્રોપર્ટી ટ્રાન્સફર કે મ્યુટેશન (નામ ફેર) ની કામગીરી શરૂ કરતા પહેલા ભારતીય મિલકત કાયદાના નિષ્ણાત અથવા વકીલની સલાહ લેવી.
ટૂંકમાં, દેશની સરહદો કે નાગરિકતાનો બદલાવ દીકરીના સ્નેહ કે તેના કાનૂની વારસાઈ હકને ઘટાડી શકતો નથી. કાયદો દીકરીને પિતાની સંપત્તિમાં પૂર્ણ અને સમાન અધિકાર આપે છે.
