સાવધાન ગુનેગારો! હવે ચહેરો છુપાવવો પૂરતો નથી, તમારી ‘ચાલ’ જ ખોલશે તમારા ગુનાના રહસ્યો.
ફોરેન્સિક સાયન્સના ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે. અત્યાર સુધી આપણે ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અને ડીએનએ (DNA) પરીક્ષણ વિશે સાંભળ્યું હતું, પરંતુ હવે ગુનેગારોને પકડવા માટે તેમની ચાલવાની પદ્ધતિ એટલે કે ‘ગેટ એનાલિસિસ’ (Gait Analysis) નો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતમાં આ એક નવું ક્ષેત્ર છે, જે સીસીટીવી ફૂટેજના આધારે શંકાસ્પદ વ્યક્તિની ઓળખ કરવામાં પોલીસને મદદ કરે છે. જોકે, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું આ પદ્ધતિ કાયદાકીય કસોટી પર ખરી ઉતરી શકે છે? શું માત્ર કોઈના ચાલવાની ઢબના આધારે તેને સજા આપી શકાય?
ગેટ એનાલિસિસ શું છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
ગેટ એનાલિસિસ એ ‘ફોરેન્સિક પોડિયાટ્રી’ (Forensic Podiatry) ની એક શાખા છે. આ વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ વ્યક્તિના ચાલવાના અનોખા પ્રકારને સમજવા માટે કરવામાં આવે છે. જેમ દરેક વ્યક્તિના અંગૂઠાના નિશાન અલગ હોય છે, તેમ તેના ચાલવાની લય, ડગલાંની લંબાઈ અને શરીરનું સંતુલન પણ અનોખું હોય છે. જ્યારે કોઈ ગુનાના સ્થળે સીસીટીવી ફૂટેજ મળે છે, જેમાં ગુનેગારનો ચહેરો સ્પષ્ટ દેખાતો નથી, ત્યારે ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો તે વ્યક્તિના ચાલવાના મોડેલનું વિશ્લેષણ કરે છે.
આ પ્રક્રિયામાં વ્યક્તિના પગના પંજાની સ્થિતિ, ઘૂંટણનું વળાંક, થાપાની હિલચાલ અને ખભાના ઝુકાવને માપવામાં આવે છે. આ ડેટાને ‘ગેટ પેટર્ન’ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, શંકાસ્પદ વ્યક્તિને પકડીને તેને ફરીથી ચલાવવામાં આવે છે અને જૂના ફૂટેજ સાથે તેની સરખામણી કરવામાં આવે છે. આ સરખામણીમાં જો ગાણિતિક અને ભૌતિક સમાનતા જોવા મળે, તો તે વ્યક્તિ ગુનેગાર હોવાની શક્યતા વધી જાય છે.
કાયદાકીય પડકારો અને પુરાવાની વિશ્વસનીયતા
ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં ગેટ એનાલિસિસ હજુ પણ પ્રારંભિક તબક્કે છે. કાયદાકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પદ્ધતિને ‘સ્ટેન્ડઅલોન એવિડન્સ’ (Standalone Evidence) એટલે કે એકમાત્ર પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં. અદાલતોમાં તેને સામાન્ય રીતે ‘કોરોબોરેટિવ એવિડન્સ’ (Corroborative Evidence) એટલે કે સહાયક પુરાવા તરીકે જોવામાં આવે છે. જેનો અર્થ એ છે કે ગેટ એનાલિસિસના રિપોર્ટની સાથે બીજા અન્ય મજબૂત પુરાવાઓ હોવા અનિવાર્ય છે.
ગેટ એનાલિસિસ સામે અનેક કાયદાકીય પડકારો છે:
-
ચોકસાઈનો અભાવ: વ્યક્તિના ચાલવાની ઢબ સંજોગો મુજબ બદલાઈ શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ડરેલી હોય, ઈજાગ્રસ્ત હોય, ભારે સામાન ઊંચકી રહી હોય અથવા જૂતા બદલ્યા હોય, તો તેની ચાલવાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર આવી શકે છે.
-
સીસીટીવીની ગુણવત્તા: મોટાભાગના ગુનાના સ્થળો પર સીસીટીવી ફૂટેજની ક્વોલિટી નબળી હોય છે અથવા ફ્રેમ રેટ ઓછો હોય છે, જેના કારણે સચોટ વિશ્લેષણ કરવું મુશ્કેલ બને છે.
-
નિષ્ણાતોની અછત: ભારતમાં આ ક્ષેત્રના પ્રમાણિત નિષ્ણાતોની સંખ્યા ખૂબ ઓછી છે. અદાલતમાં જ્યારે કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો રજૂ કરવામાં આવે, ત્યારે તેની વિશ્વસનીયતા તે રજૂ કરનાર વ્યક્તિની કુશળતા પર આધાર રાખે છે.
ભવિષ્યની દિશા: ટેકનોલોજી અને ન્યાયનું સંતુલન
જેમ જેમ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે, તેમ ગેટ એનાલિસિસ વધુ સચોટ બની રહ્યું છે. ડિજિટલ મોડેલિંગ દ્વારા હવે હજારો કલાકના ફૂટેજમાંથી ગુનેગારની ચાલને ઓળખવી શક્ય બની છે. પરંતુ, કાયદાની દૃષ્ટિએ ‘વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા’ અને ‘ખોટી ઓળખ’ નું જોખમ પણ એટલું જ રહેલું છે.
યુરોપ અને અમેરિકાના કેટલાક દેશોમાં ગેટ એનાલિસિસનો ઉપયોગ માત્ર તપાસના સાધન તરીકે કરવામાં આવે છે, સજાના મુખ્ય આધાર તરીકે નહીં. ભારતમાં પણ દિલ્હી અને મુંબઈ જેવા મોટા શહેરોમાં પોલીસ આ પદ્ધતિ અપનાવી રહી છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ મોટો કેસ માત્ર આ આધારે ઉકેલાયો હોય તેવા દાખલા ઓછા છે. ભવિષ્યમાં જો આ ક્ષેત્રમાં યોગ્ય ગાઈડલાઈન્સ અને પ્રમાણિત પ્રયોગશાળાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવે, તો તે ગુનાખોરી ડામવામાં એક ક્રાંતિકારી સાધન સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, જ્યાં સુધી વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ 100% ન થાય, ત્યાં સુધી અદાલતો તેને શંકાની નજરે જ જોશે.
