કેરોસીનની વાપસી: પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવને કારણે ગેસ સપ્લાય ખોરવાયો, સરકારે લીધા કડક પગલાં.
પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા યુદ્ધના તણાવની સીધી અસર હવે ભારતીય રસોડા સુધી પહોંચી ગઈ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી ઈરાન, ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ઉર્જા પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માંથી થતો ગેસ અને તેલનો સપ્લાય અટકતા ભારતમાં LPG સિલિન્ડરની અછત સર્જાય તેવી ભીતિ ઉભી થઈ છે. આ કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે ભારત સરકારે એક એવો નિર્ણય લીધો છે જે આપણને દાયકાઓ પાછળ લઈ જાય તેમ છે. જે ‘મિટ્ટીના તેલ’ એટલે કે કેરોસીનને આપણે લગભગ ભૂલી ચૂક્યા હતા, તે હવે ફરીથી રસોડામાં સ્થાન જમાવવા તૈયાર છે. સરકારે સ્થાનિક વપરાશ માટે કેરોસીનનો વધારાનો કોટા જાહેર કર્યો છે, જેથી ગેસની અછત સમયે ગૃહિણીઓને મુશ્કેલી ન પડે.
વૈશ્વિક યુદ્ધની આંચ: શા માટે અચાનક ગેસની અછત સર્જાઈ?
ભારત તેની જરૂરિયાતનું લગભગ 88 ટકા કાચું તેલ અને મોટી માત્રામાં ગેસ વિદેશથી આયાત કરે છે. પશ્ચિમ એશિયાના દેશો ભારત માટે ઉર્જાના મુખ્ય સ્ત્રોત છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એવો દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી ભારતને દરરોજ 25 થી 27 લાખ બેરલ કાચું તેલ મળે છે. આ ઉપરાંત, દેશની 55 ટકા LPG (રસોઈ ગેસ) અને 30 ટકા LNG ની સપ્લાય પણ આ જ રસ્તેથી થાય છે. વર્તમાન યુદ્ધની સ્થિતિને કારણે આ માર્ગ પર વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર લગભગ ઠપ થઈ ગઈ છે.
જ્યારે સપ્લાય ચેઈન ખોરવાય છે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ ઉપલબ્ધ સ્ટોકનો ઉપયોગ ક્યાં કરવો તે અંગે પ્રાથમિકતા નક્કી કરવી પડે છે. પેટ્રોલિયમ કંપનીઓએ અત્યારે ઘરેલું રસોઈ ગેસ (Domestic LPG) ને પ્રાથમિકતા આપી છે જેથી સામાન્ય જનતાને તકલીફ ન પડે. પરંતુ આના કારણે કોમર્શિયલ ગેસ સિલિન્ડરોની સપ્લાયમાં ભારે કાપ મૂકવામાં આવ્યો છે. હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને નાના ઉદ્યોગોમાં વપરાતા ગેસની અછતને કારણે આ ક્ષેત્રોમાં ઈંધણનું સંકટ ઘેરાયું છે. આ પરિસ્થિતિને જોતા સરકારે એક દાયકા બાદ ફરીથી કેરોસીનનું વિતરણ વધારવાનો અને વૈકલ્પિક ઈંધણના ઉપયોગની છૂટ આપવાનો નિર્ણય લીધો છે.
હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટ માટે રાહત: કોલસો અને બાયોમાસની એન્ટ્રી
ગેસની આ કટોકટીમાં માત્ર સામાન્ય લોકો જ નહીં, પરંતુ ખાદ્ય ઉદ્યોગ (Hospitality Sector) પણ મુશ્કેલીમાં મુકાયો છે. કોમર્શિયલ ગેસ સિલિન્ડરના ભાવ વધવા અને તેની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને કારણે હોટલ સંચાલકો માટે રસોડું ચલાવવું કપરું બન્યું છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે સરકારે હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટ્સને અસ્થાયી રૂપે કોલસો અને બાયોમાસ જેવા વૈકલ્પિક ઈંધણનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી છે. સામાન્ય રીતે પ્રદૂષણના નિયમોને કારણે શહેરી વિસ્તારોમાં વ્યવસાયિક હેતુ માટે કોલસો બાળવા પર પ્રતિબંધ હોય છે, પરંતુ વર્તમાન અસાધારણ સંજોગોમાં આ છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.
સરકારનો આ પ્લાન બહુસ્તરીય છે. એક તરફ કેરોસીનનો કોટા વધારીને ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગને રસોઈ માટે વિકલ્પ પૂરો પાડવામાં આવી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ કોમર્શિયલ સેક્ટરને અન્ય ઈંધણ તરફ વાળીને ઘરેલું LPG ના સ્ટોકને સુરક્ષિત રાખવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશમાં ગેસની કોઈ કાયમી અછત નથી, પરંતુ સાવચેતીના ભાગરૂપે અને ગભરાટમાં થઈ રહેલા બુકિંગ (Panic Booking) ને રોકવા માટે આ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. જો હોર્મુઝ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહેશે, તો આગામી દિવસોમાં ઉર્જાના અન્ય સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા હજુ વધી શકે છે.
