હર્બલ સિગારેટનો ખતરો: ‘તુલસી-લવિંગ’વાળી સિગારેટ પણ છે જીવલેણ, સ્વાસ્થ્યના નામે થઈ રહ્યો છે મોટો ભ્રમ
આજના સમયમાં જ્યારે લોકો પોતાના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત થઈ રહ્યા છે, ત્યારે બજારમાં ‘નેચરલ’, ‘તંબાકુ-રહીત’ અને ‘સ્વાસ્થ્યવર્ધક’ હોવાના નામે અનેક ઉત્પાદનો વેચાઈ રહ્યા છે. આવી જ એક વસ્તુ છે ‘હર્બલ સિગારેટ’. ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે જો સિગારેટમાં તંબાકુ નથી અને તેમાં તુલસી, લવિંગ કે દાલચીની જેવા કુદરતી તત્વો છે, તો તે નુકસાનકારક નહીં હોય. પરંતુ, તાજેતરમાં થયેલું એક ગંભીર સંશોધન આ ધારણાને સંપૂર્ણપણે ખોટી સાબિત કરે છે. ‘જર્નલ ઓફ હેઝાર્ડસ મટીરિયલ્સ’ માં પ્રકાશિત થયેલો આ રિપોર્ટ જણાવે છે કે હર્બલ સિગારેટનું સેવન સામાન્ય તંબાકુવાળી સિગારેટ કરતા પણ વધુ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
શું કહે છે નવું સંશોધન?
આ સંશોધનનું નેતૃત્વ કરનાર લેખક સમીર પટેલે જણાવ્યું છે કે, લોકોમાં એક ખોટી માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે કે “તંબાકુ-રહીત હોવું એટલે જોખમ મુક્ત હોવું.” હકીકતમાં, આ હર્બલ સિગારેટના ધુમાડાનું જ્યારે વૈજ્ઞાનિક રીતે પૃથ્થકરણ કરવામાં આવ્યું, ત્યારે પરિણામો ચોંકાવનારા હતા. સંશોધકોએ ભારતીય બજારમાં સૌથી વધુ વેચાતી તંબાકુની બે બ્રાન્ડ અને તુલસી, લવિંગ, દાલચીની, ફુદીનો, ગ્રીન ટી, વોટર લિલી અને કેમોમાઈલના મિશ્રણવાળી ચાર લોકપ્રિય હર્બલ સિગારેટના ધુમાડાના ભૌતિક, રાસાયણિક અને ઓક્સિડેટીવ ગુણોની તુલના કરી હતી.
પરિણામ એ આવ્યું કે હર્બલ સિગારેટમાંથી નીકળતો ધુમાડો લગભગ દરેક માપદંડ પર તંબાકુની સિગારેટ જેટલો જ, અથવા તેનાથી પણ વધુ હાનિકારક સાબિત થયો. ખાસ કરીને જે હર્બલ સિગારેટ પાંદડાઓમાં લપેટાયેલી હોય છે, તે સૌથી વધુ નુકસાનકારક હોવાનું જણાયું હતું.
તેંદુના પાન અને છુપાયેલું જોખમ
સંશોધનની ટીમને જાણવા મળ્યું કે ઘણી હર્બલ સિગારેટના પેકિંગમાં ‘તेंदૂ’ (Tendu) પાંદડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ તે જ પાંદડા છે જેનો ઉપયોગ ભારતમાં બીડી બનાવવામાં થાય છે. લોકોને લાગે છે કે તેઓ કુદરતી વસ્તુનું સેવન કરી રહ્યા છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ અજાણતા જ બીડી જેવું જ ઝેર પોતાના ફેફસામાં ઉતારી રહ્યા છે. સંશોધકોએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, હર્બલ સિગારેટનો ધુમાડો તંબાકુના ધુમાડા જેટલો જ ઘાતક છે, જે સાબિત કરે છે કે આ ઉત્પાદનો કોઈ પણ રીતે સ્વાસ્થ્ય માટે સુરક્ષિત નથી.
સૂક્ષ્મ કણોનો ખતરો: હૃદય અને ફેફસાં માટે જોખમી
આ અભ્યાસનો સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે, હર્બલ સિગારેટમાંથી નીકળતા ધુમાડામાં 500 નેનોમીટરથી નાના કણોનું પ્રમાણ, તંબાકુની સિગારેટની સરખામણીમાં આશરે 20 ટકા જેટલું વધારે જોવા મળ્યું છે. આ સૂક્ષ્મ કણો (micro-particles) અત્યંત ખતરનાક હોય છે, કારણ કે તે શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચી જાય છે અને રક્તપ્રવાહમાં ભળી જાય છે. આ કણો સીધી રીતે હૃદય અને શ્વસનતંત્રના ગંભીર રોગો સાથે જોડાયેલા છે. એટલે કે, જે લોકો હર્બલ સિગારેટને ‘લાઈટ’ કે ‘સલામત’ સમજીને પીવે છે, તેઓ ખરેખર પોતાના હૃદય અને ફેફસાંને વધુ ઝડપથી નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે.
ભ્રમ કે માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજી?
સવાલ એ થાય છે કે લોકો આ હર્બલ સિગારેટ તરફ કેમ આકર્ષાય છે? જવાબ સ્પષ્ટ છે—માર્કેટિંગ. કંપનીઓ ‘તુલસી’, ‘લવિંગ’ અને ‘દાલચીની’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ગ્રાહકોને એવો વિશ્વાસ અપાવે છે કે તેઓ કંઈક આયુર્વેદિક કે પ્રાકૃતિક વસ્તુનું સેવન કરી રહ્યા છે. આયુર્વેદના નામ પર લોકોનો વિશ્વાસ જીતીને ગ્રાહકોને એક ખતરનાક વ્યસનમાં ધકેલવામાં આવી રહ્યા છે. જ્યારે આપણે કોઈ પણ વસ્તુને બાળીએ છીએ, ત્યારે તેમાંથી જે ધુમાડો નીકળે છે તે સ્વાભાવિક રીતે ઝેરી જ હોય છે. ભલે તે તંબાકુ હોય કે તુલસી, દહન પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા રસાયણો ફેફસાં માટે તો ઝેર સમાન જ છે.
જાગૃત થવાની જરૂર છે
આ સંશોધન આપણને ચેતવે છે કે કોઈપણ પ્રકારનું ધૂમ્રપાન સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક જ છે. હર્બલ સિગારેટના નામે ચાલતી આ રમતથી ગ્રાહકોએ સાવધ રહેવાની જરૂર છે. સરકારી નિયમનકારી સંસ્થાઓએ પણ આવા ઉત્પાદનો પર કડક નજર રાખવી જોઈએ, જે ‘સ્વાસ્થ્યના લાભ’નો દાવો કરીને લોકોને ભ્રમિત કરે છે.
