ફિટનેસ હોવા છતાં હૃદયરોગના હુમલા પાછળના છુપાયેલા ખતરા
આજના તબીબી વિજ્ઞાન અને આધુનિક યુગમાં હૃદયરોગ (Heart Attack) એક અત્યંત ચિંતાજનક વિષય બની ગયો છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે જે વ્યક્તિ નિયમિત કસરત કરે છે, જેનું બ્લડ પ્રેશર (બીપી) અને કોલેસ્ટ્રોલ નિયંત્રણમાં છે, તેને હાર્ટ એટેક આવી જ ન શકે. પરંતુ તાજેતરના કેટલાક કિસ્સાઓએ તબીબોને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા છે. એક ૪૪ વર્ષીય મેરેથોન દોડવીર, જેનું બ્લડ પ્રેશર ૧૧૮/૭૮ mmHg જેટલું આદર્શ હતું, કોલેસ્ટ્રોલ અને બ્લડ સુગર એકદમ નોર્મલ હતા અને જે પોતાની ઉંમરના અન્ય લોકો કરતા વધુ ફિટ હોવાનો દાવો કરતો હતો, તેને અચાનક જીમમાં વર્કઆઉટ દરમિયાન હાર્ટ એટેક આવ્યો.
આ ઘટના એક બહુ મોટો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જ્યારે ૯૦ ટકા હાર્ટ એટેક પરંપરાગત અને જાણીતા કારણોસર થાય છે, ત્યારે બાકીના ૧૦ ટકા કિસ્સાઓમાં બહારથી સંપૂર્ણ સ્વસ્થ દેખાતા ફિટ લોકોને હૃદયરોગનો હુમલો કેમ આવે છે? વિજ્ઞાન પાસે હજુ પણ આના કેટલાક રહસ્યમય જવાબો છે.આજના દોડધામભર્યા જીવનમાં જીમ જવું અને કઠોર વર્કઆઉટ કરવું એ ફિટ રહેવાનો ટ્રેન્ડ બની ગયો છે. પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, ‘શારીરિક તંદુરસ્તી’ (Physical Fitness) અને ‘આંતરિક હૃદય સ્વાસ્થ્ય’ (Internal Heart Health) વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે. સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટમાં જે બાબતો પકડાતી નથી, તે ઘણીવાર જીવલેણ સાબિત થાય છે.
હોમોસિસ્ટીન અને HS-CRP નો અદ્રશ્ય ખતરો
રૂટિન હેલ્થ ચેકઅપમાં મોટાભાગે લિપિડ પ્રોફાઇલ અને બ્લડ પ્રેશર જ માપવામાં આવે છે, પરંતુ હોમોસિસ્ટીન (Homocysteine) અને હાઈ ઇન્ટેન્સિટી સી-રિએક્ટિવ પ્રોટીન (HS-CRP) નામના બે પરિબળો પર ધ્યાન અપાતું નથી. હોમોસિસ્ટીન એ શરીરમાં કુદરતી રીતે બનતું એમિનો એસિડ છે. જો તેનું પ્રમાણ લોહીમાં વધી જાય, તો તે રક્તવાહિનીઓના અંદરના અસ્તરને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે, જેના કારણે લોહી ગંઠાવા (Clotting) ની અને ધમનીઓમાં પ્લેક બનવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
બીજી તરફ, HS-CRP એ શરીરમાં ક્યાંક બળતરા, સોજો કે ક્રોનિક ઇન્ફેક્શન હોવાનું માર્કર છે. આધુનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે આ ક્રોનિક બળતરા હૃદયની ધમનીઓની ફેટી લાઇનિંગને અચાનક તોડી નાખવા માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે, જે છેવટે અચાનક હાર્ટ એટેકનું કારણ બને છે. બ્લડ પ્રેશર સામાન્ય હોવા છતાં આ બે પરિબળો હૃદયને નબળું પાડી શકે છે.
શું વધુ પડતી કસરત હૃદય માટે હાનિકારક છે?
હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે વ્યાયામ ઉત્તમ છે, પરંતુ તેની પણ એક મર્યાદા છે. વર્ષો સુધી પૂરતા આરામ વિના અતિશય તીવ્ર સહનશક્તિ ટ્રેનિંગ (જેમ કે સતત મેરેથોન દોડવું, કલાકો સુધી ભારે સાયકલિંગ કરવું કે હાઈ ઇન્ટેન્સિટી વર્કઆઉટ) હૃદયના સ્નાયુઓનું માળખું બદલી નાખે છે. જ્યારે આપણે ક્ષમતા કરતા વધુ કસરત કરીએ છીએ, ત્યારે હૃદયે અતિશય ઝડપે બ્લડ પંપ કરવું પડે છે.
૪૦ કે ૪૫ વર્ષની ઉંમર પછી જો શરીરને પૂરતો આરામ ન મળે, તો હૃદયના સ્નાયુઓમાં નાના ડાઘ અથવા માઇક્રોસ્કોપિક છિદ્રો થવા લાગે છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ફાઇબ્રોસિસ કહે છે. આના કારણે હૃદયના ધબકારા અનિયમિત (Arrhythmia) થઈ જાય છે. કસરત દરમિયાન મુક્ત થતા ફ્રી રેડિકલ્સ અને બળતરા પેદા કરતા રસાયણોને સાજા કરવા માટે શરીરને ઊંડી ઊંઘ અને આરામની જરૂર હોય છે, જે ન મળતાં હૃદય થાકી જાય છે.
કોરોનરી કેલ્શિયમનો આશ્ચર્યજનક વિરોધાભાસ
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં એક ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી છે કે સામાન્ય લોકોની સરખામણીએ સખત કસરત કરતા કેટલાક એથ્લેટ્સની ધમનીઓમાં કોરોનરી કેલ્શિયમનું સ્તર વધુ જોવા મળે છે. આ કેલ્શિયમ ધમનીઓમાં પ્લેક જમા થવાનો સંકેત આપે છે. જો કે તબીબી જગતમાં એક દલીલ એવી પણ છે કે ખેલાડીઓમાં આ પ્લેક વધુ સ્થિર (Stable) હોય છે અને તે જલ્દી ફાટતો નથી, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે મેરેથોનમાં મેળવેલા મેડલ કે સિક્સ-પેક એપ્સ હૃદયરોગ સામે કોઈ સંપૂર્ણ ગેરંટી આપતા નથી.
ઉંમર વધવાની સાથે આદતો બદલવી અનિવાર્ય
જેમ જેમ ઉંમર વધે છે, તેમ તેમ રક્તવાહિનીઓની સ્થિતિસ્થાપકતા (Elasticity) ઘટે છે અને શરીરને રિકવર થવામાં વધુ સમય લાગે છે. જે કસરત કે દોડાદોડ ૩૦ વર્ષની ઉંમરે એકદમ સરળ લાગતી હતી, તે ૪૫ વર્ષની ઉંમરે હૃદય પર અસહ્ય દબાણ લાવી શકે છે. મધ્યમ ઉંમરે પહોંચ્યા પછી કસરત છોડવાની નથી, પરંતુ શરીરની મર્યાદાઓને ઓળખીને સંયમપૂર્વક વ્યાયામ કરવાનો છે.
શારીરિક રીતે ગમે તેટલા ફિટ હોવા છતાં જો છાતીમાં થોડો પણ દુખાવો થાય, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે, ચક્કર આવે, અસામાન્ય થાક લાગે કે ધબકારા એકાએક વધી જાય, તો તેને એસિડિટી કે સામાન્ય થાક ગણીને નજરઅંદાજ ન કરવો જોઈએ. હૃદયની બાબતમાં અતિરેક હંમેશા વર્જિત છે, અહીં પણ સંયમ અને સંતુલન જ લાંબા આયુષ્યની ચાવી છે.
