માનસિક તણાવ, ઊંઘનો અભાવ અને કસરત ન કરવી: શું આ જીવનશૈલીની આદતો વધારી રહી છે તમારો શુગર સ્કોર?
આજના સમયમાં ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ સુગરની સમસ્યા ખૂબ જ સામાન્ય બની ગઈ છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું માનતા હોય છે કે જો આપણે ગળતી વસ્તુઓ, મીઠાઈઓ, ખાંડ કે કોલ્ડ ડ્રિંક્સનું સેવન બંધ કરી દઈએ, તો આપણું બ્લડ સુગર લેવલ હંમેશા કાબૂમાં અને સામાન્ય રહેશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા આનાથી થોડી અલગ છે. ઘણા લોકો એવા હોય છે જેઓ પોતાના આહારમાંથી ખાંડ કે મીઠાઈને સંપૂર્ણપણે હટાવી દેવા છતાં જ્યારે બ્લડ સુગરની તપાસ કરાવે છે, ત્યારે તેમનું સુગર લેવલ ઊંચું આવે છે. આ સ્થિતિ જોઈને તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. વાસ્તવમાં, ડાયાબિટીસ કે બ્લડ સુગર વધવું એ માત્ર મીઠાઈ ખાવા સાથે જોડાયેલું નથી, પરંતુ તેની પાછળ આપણી દૈનિક જીવનશૈલી, આહારની પ્રકૃતિ, હોર્મોનલ અસંતુલન અને મેટાબોલિક પરિબળો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને ખોરાકની છૂપી અસરો
આપણે ઘણીવાર એવું માની લઈએ છીએ કે જે ખોરાક મીઠો ન લાગતો હોય તેમાં સુગર હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે ભાત, રોટલી, બટાકા જેવા કંદમૂળ, પાસ્તા, નૂડલ્સ અને પેકેજ્ડ કે પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ખાતી વખતે મીઠા લાગતા નથી, પરંતુ તેમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઊંચું હોય છે. જ્યારે આપણે આ ખોરાક ખાઈએ છીએ, ત્યારે પાચનક્રિયા દરમિયાન શરીર આ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સને ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરિત કરી દે છે.
જો તમે મીઠાઈઓ ટાળતા હોવ, પરંતુ મેંદા કે રિફાઇન્ડ લોટથી બનેલી વસ્તુઓ વધુ ખાતા હોવ, તો ભોજન પછી તમારા બ્લડ સુગરનું સ્તર ઝડપથી વધી શકે છે. તેથી, માત્ર મીઠાઈ છોડવી પૂરતી નથી, પરંતુ ખોરાકની માત્રા (Portion Size) અને સંતુલિત આહારનું ધ્યાન રાખવું પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.
રાત્રે લીવર દ્વારા ગ્લુકોઝનું નિર્માણ
શરીરને માત્ર આપણે દિવસ દરમિયાન જે ખાઈએ છીએ તેમાંથી જ ગ્લુકોઝ મળે છે એવું નથી. આપણું લીવર (યકૃત) શરીરની આરામની સ્થિતિ અને એનર્જીની જરૂરિયાતો માટે ગ્લુકોઝનો સંગ્રહ કરીને રાખે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં, રાત્રે ઉપવાસ કે ઊંઘ દરમિયાન આ પ્રક્રિયા હોર્મોન ઇન્સ્યુલિન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિને ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર (Insulin Resistance) અથવા ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસની સમસ્યા હોય, તો તેનું લીવર રાત્રે જરૂરિયાત કરતા વધુ પ્રમાણમાં ગ્લુકોઝ લોહીમાં મુક્ત કરવા લાગે છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા દર્દીઓ રાત્રે કઈ ખાધા વગર સૂવા છતાં સવારે જ્યારે ખાલી પેટે બ્લડ સુગર તપાસે છે, ત્યારે તેમનું સુગર લેવલ ઊંચું જોવા મળે છે.
માનસિક તણાવ, ઊંઘનો અભાવ અને શારીરિક શ્રમની કમી
આજના દોડધામ ભરેલા જીવનમાં માનસિક તણાવ અને અપૂરતી ઊંઘ બ્લડ સુગર વધારવામાં આગમાં ઘીનું કામ કરે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતો તણાવ શરીરમાં કોર્ટિસોલ (Cortisol) જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સનું પ્રમાણ વધારે છે, જે ગ્લુકોઝના કુદરતી નિયમનમાં ગંભીર દખલ કરે છે. આ ઉપરાંત, જો કોઈ વ્યક્તિ પૂરતી ઊંઘ ન લે, તો શરીરની ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા (Sensitivity) ઘટી જાય છે. અનિદ્રા અથવા સ્લીપ એપનિયા જેવી સમસ્યાઓ ચયાપચયને પ્રભાવિત કરે છે.
સાથે સાથે, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ પણ આનું મોટું કારણ છે. આપણા શરીરના સ્નાયુઓ કાર્ય કરવા માટે ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ કરે છે. જો તમે ગમે તેટલો સારો આહાર લેતા હોવ, પરંતુ કલાકો સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહેતા હોવ અને કસરત ન કરતા હોવ, તો સ્નાયુઓ લોહીમાંથી ગ્લુકોઝનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકતા નથી. જમ્યા પછી માત્ર ૧૦-૧૫ મિનિટ હળવું ચાલવાથી પણ બ્લડ સુગરમાં થતા અચાનક વધારાને અટકાવી શકાય છે.
હોર્મોનલ ફેરફારો, બીમારીઓ અને દવાઓની અસર
કેટલીકવાર આંતરિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ પણ બ્લડ સુગર વધારવા માટે જવાબદાર બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહિલાઓમાં પોલિસિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ (PCOS) અથવા કુશિંગ સિન્ડ્રોમ જેવી હોર્મોનલ સ્થિતિઓ ઇન્સ્યુલિનના કાર્યને અસંતુલિત કરે છે. શરીરમાં કોઈ ગંભીર ચેપ (Infection) કે અન્ય બીમારી લાગુ પડે ત્યારે પણ બ્લડ સુગરમાં કામચલાઉ ઉછાળો આવી શકે છે. આ સિવાય, અમુક વિશેષ બિમારીઓમાં લેવામાં આવતી કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ્સ (Corticosteroids) જેવી દવાઓ પણ લોહીમાં ખાંડનું પ્રમાણ વધારી શકે છે. ટૂંકમાં, સુગર વગરનો આહાર લેવા છતાં જો સુગર વધતી હોય, તો જીવનશૈલી અને તબીબી તપાસ કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે.
