ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોમાં ફરી તણાવ: નવા હાઈ કમિશનરની નિમણૂક પર દિલ્હીની મંજૂરી કેમ અટકી?
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સતત ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી રહ્યો છે. બંને દેશો ભૌગોલિક રીતે એકબીજાના અત્યંત નજીક છે અને વેપાર, સુરક્ષા, સરહદ, પરિવહન તથા પ્રાદેશિક સહકાર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં પરસ્પર જોડાયેલા છે. તેમ છતાં રાજકીય પરિવર્તનો અને કૂટનીતિક મતભેદોના કારણે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં વારંવાર ઠંડક જોવા મળે છે.
હાલમાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં ફરી એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો સામે આવ્યો છે. બાંગ્લાદેશે નવી દિલ્હીમાં પોતાના નવા હાઈ કમિશનર તરીકે વિદેશ સચિવ અસદ આલમ સિયામનું નામ નક્કી કર્યું છે, પરંતુ ભારત તરફથી હજુ સુધી તેમની નિમણૂક માટે જરૂરી ‘એગ્રીમેન્ટ’ મળ્યું નથી. આ પ્રક્રિયામાં એક મહિનાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવાને કારણે કૂટનીતિક વર્તુળોમાં તેને સામાન્ય વહીવટી વિલંબ કરતાં વધુ ગંભીરતાથી જોવામાં આવી રહ્યો છે.
અસદ આલમ સિયામ કોણ છે?
અસદ આલમ સિયામ બાંગ્લાદેશના અનુભવી રાજદ્વારી તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે અગાઉ અમેરિકા ખાતે બાંગ્લાદેશના રાજદૂત તરીકે કામ કર્યું છે અને બાદમાં બાંગ્લાદેશની વિદેશ નીતિ સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સંભાળી હતી.
મુહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વ હેઠળની વચગાળાની સરકાર દરમિયાન પણ તેમણે વિદેશ સચિવ તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી. તેથી તેમને નવી દિલ્હીમાં મોકલવાનો નિર્ણય બાંગ્લાદેશ માટે મહત્વપૂર્ણ કૂટનીતિક પસંદગી તરીકે જોવામાં આવે છે.
પરંતુ કોઈ દેશ પોતાના રાજદૂત અથવા હાઈ કમિશનરને બીજા દેશમાં મોકલવા માગે ત્યારે માત્ર પોતાના દેશમાં નિમણૂક કરવી પૂરતી નથી. જે દેશમાં રાજદ્વારી મોકલવામાં આવે છે, તેની પણ મંજૂરી જરૂરી બને છે. આ જ કારણસર સિયામની નવી દિલ્હીમાં નિમણૂક હાલ અટકેલી છે.
‘એગ્રીમેન્ટ’ એટલે શું?
રાજદ્વારી વ્યવસ્થામાં ‘એગ્રીમેન્ટ’ એટલે યજમાન દેશ દ્વારા પ્રસ્તાવિત રાજદૂત અથવા હાઈ કમિશનરની નિમણૂક માટે આપવામાં આવતી ઔપચારિક સંમતિ.
બાંગ્લાદેશ કોઈ વ્યક્તિને ભારતનો હાઈ કમિશનર બનાવવા માગે તો પહેલાં ભારતને તેની જાણ કરીને મંજૂરી મેળવવી પડે છે. ભારતની મંજૂરી મળ્યા બાદ જ નિમણૂકની પ્રક્રિયા સત્તાવાર રીતે આગળ વધી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી પ્રથામાં યજમાન દેશને પ્રસ્તાવિત રાજદ્વારીને સ્વીકારવાનો કે ન સ્વીકારવાનો અધિકાર હોય છે. ખાસ વાત એ છે કે જો યજમાન દેશ કોઈ નામને મંજૂરી ન આપે તો તેને જાહેરમાં તેનું કારણ આપવાની ફરજ હોતી નથી.
આથી ભારતે સિયામના નામ પર હજુ સુધી કોઈ જાહેર નિર્ણય ન લીધો હોવો બંને દેશોના સંબંધોમાં રહેલી સંવેદનશીલતાને દર્શાવે છે, પરંતુ આ વિલંબ પાછળનું ચોક્કસ કારણ સત્તાવાર રીતે જાહેર થયું નથી.
વર્તમાન હાઈ કમિશનરના કાર્યકાળને કારણે મામલો મહત્વનો
આ મુદ્દો માત્ર એક નવી નિમણૂક સુધી મર્યાદિત નથી. નવી દિલ્હીમાં હાલમાં બાંગ્લાદેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહેલા એમ. રિયાઝ હામિદુલ્લાહનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થવાની પ્રક્રિયામાં છે.
તેમને આગળ જિનેવામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ખાતે બાંગ્લાદેશના સ્થાયી પ્રતિનિધિ તરીકે નવી જવાબદારી મળવાની અપેક્ષા છે. આવી સ્થિતિમાં નવી દિલ્હીમાં બાંગ્લાદેશનું રાજદ્વારી મથક નેતૃત્વ વિના ન રહે તે માટે નવા હાઈ કમિશનરની નિમણૂક સમયસર થવી જરૂરી છે.
પરંતુ ભારત તરફથી એગ્રીમેન્ટ ન મળતાં ઢાકા માટે પ્રક્રિયા આગળ વધારવી મુશ્કેલ બની છે. પરિણામે બંને દેશોની રાજધાની વચ્ચેની કૂટનીતિક સ્થિતિ પર આ મુદ્દાની અસર જોવા મળી રહી છે.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સંબંધો શા માટે મુશ્કેલ બન્યા?
બંને દેશોના સંબંધોમાં વર્તમાન તણાવને સમજવા માટે બાંગ્લાદેશમાં થયેલા રાજકીય પરિવર્તનો પર નજર કરવી જરૂરી છે.
ઓગસ્ટ 2024માં શેખ હસીના સત્તા પરથી હટી ગયા બાદ બાંગ્લાદેશની રાજકીય દિશામાં મોટો ફેરફાર થયો. ત્યારબાદ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં પણ નવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ.
શેખ હસીનાના લાંબા શાસન દરમિયાન ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે સુરક્ષા, કનેક્ટિવિટી અને વેપાર સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધ્યો હતો. જોકે સત્તા પરિવર્તન બાદ ઢાકાની વિદેશ નીતિમાં નવા પ્રાથમિકતા ક્ષેત્રો દેખાવા લાગ્યા.
ચીન અને પાકિસ્તાન સાથે બાંગ્લાદેશના સંબંધોમાં વધતી સક્રિયતા પણ નવી દિલ્હીની નજરમાં મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની છે. બીજી તરફ બાંગ્લાદેશ માટે પણ પોતાની વિદેશ નીતિમાં વિવિધ દેશો સાથે સંતુલન જાળવવું મહત્વનું છે.
તારીક રહમાનના નેતૃત્વથી શું બદલાયું?
ફેબ્રુઆરી 2026 બાદ બાંગ્લાદેશમાં તારીક રહમાનના નેતૃત્વ હેઠળ નવી રાજકીય વ્યવસ્થા આવી. શરૂઆતમાં એવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે નવી સરકાર ભારત સાથેના સંબંધોમાં વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવશે અને અગાઉના તણાવને ઘટાડવા માટે વાતચીત આગળ વધારશે.
કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સંપર્ક ફરી શરૂ થયો હોવાના સંકેતો પણ મળ્યા. બંને દેશોના અધિકારીઓ વચ્ચે તકનીકી અને નિષ્ણાત સ્તરે ચર્ચાઓ આગળ વધવા લાગી.
પરંતુ રાજકીય સ્તરે હજુ પણ વિશ્વાસની ખોટ દેખાય છે. આ સ્થિતિમાં હાઈ કમિશનરની નિમણૂક પર ભારત તરફથી નિર્ણયમાં થતો વિલંબ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોની જટિલતામાં વધુ એક પરિમાણ ઉમેરે છે.
BRICS બેઠકમાં બાંગ્લાદેશની ગેરહાજરી
નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી BRICS સંબંધિત બેઠક દરમિયાન બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારીક રહમાનની ગેરહાજરીએ પણ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.
બાંગ્લાદેશને BIMSTECના અધ્યક્ષ તરીકે પ્રાદેશિક સહકાર સાથે જોડાયેલી બેઠકમાં ભાગ લેવા આમંત્રણ મળ્યું હતું. તેમ છતાં રહમાન ભારત આવ્યા નહીં અને ઢાકા તરફથી કોઈ પ્રતિનિધિમંડળ પણ મોકલવામાં આવ્યું નહીં.
આ ઘટનાને બંને દેશોના સંબંધોની વર્તમાન સ્થિતિના સંદર્ભમાં જોવામાં આવી રહી છે. જોકે કોઈ એક ઘટનાને આધારે બંને દેશોની સમગ્ર વિદેશ નીતિ અંગે અંતિમ નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. રાજદ્વારી સંબંધોમાં આવા નિર્ણયો પાછળ એકથી વધુ રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક પરિબળો કામ કરતા હોય છે.
વાતચીતના દરવાજા સંપૂર્ણપણે બંધ નથી
રાજકીય મતભેદો હોવા છતાં ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેનો સંપર્ક સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નથી. બંને દેશો વચ્ચે અધિકારી સ્તરે ચર્ચાઓ હજુ પણ ચાલુ છે.
તાજેતરમાં ઢાકામાં આંતર-સરકારી રેલવે બેઠક યોજાઈ હતી. આવી બેઠકોમાં બંને દેશોના રેલવે અને સંબંધિત મંત્રાલયોના અધિકારીઓ સરહદ પારની રેલ સેવાઓ, પરિવહન અને વ્યવહારુ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરે છે.
આ પ્રકારની બેઠકોનું મહત્વ એ છે કે રાજકીય સંબંધોમાં તણાવ હોવા છતાં બંને દેશો માટે રોજિંદા વ્યવહાર અને આર્થિક-પરિવહન સહકાર ચાલુ રાખવો જરૂરી છે.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેનો જમીની અને નદી માર્ગ, વેપાર તથા કનેક્ટિવિટી બંને અર્થતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી રાજકીય મતભેદો વચ્ચે પણ ટેકનિકલ સ્તરની વાતચીત ચાલુ રહેવી બંને પક્ષોના હિતમાં છે.
ભારતે પણ બાંગ્લાદેશ સાથે સંપર્ક જાળવ્યો
બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધોમાં ભારતે પણ સંપૂર્ણ અંતર રાખ્યું નથી. ભારતે આ વર્ષે બાંગ્લાદેશમાં પોતાના હાઈ કમિશનર તરીકે રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી દિનેશ ત્રિવેદીની નિમણૂક કરી હતી.
તેમણે જૂનના અંતમાં નવી જવાબદારી સંભાળી હતી. ભારતીય વ્યવસ્થામાં તેમને કેબિનેટ રેન્કનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.
આ પગલાને ભારત તરફથી બાંગ્લાદેશ સાથેના રાજદ્વારી સંપર્કને મહત્વ આપવાના સંકેત તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું. જોકે વ્યક્તિગત નિમણૂકો કરતાં પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે બંને દેશો વચ્ચેના સંસ્થાકીય સંબંધો અને નિયમિત સંવાદ કેટલો આગળ વધે છે.
હસીનાની હાજરી પણ સંવેદનશીલ મુદ્દો
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં શેખ હસીનાનો મુદ્દો હજુ પણ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. સત્તા પરથી હટ્યા બાદ તેઓ ભારતમાં રહ્યા છે.
બાંગ્લાદેશની નવી સરકાર અને ભારત વચ્ચે હસીનાની હાજરી અંગેના પ્રશ્નો દ્વિપક્ષીય સંબંધોને અસર કરતા મુદ્દાઓમાં સામેલ છે. ઓગસ્ટમાં હસીના તરફથી કરવામાં આવેલી જાહેર પ્રેસ બ્રીફિંગને કારણે પણ તારીક રહમાનની પ્રસ્તાવિત ભારત મુલાકાત અંગે મુશ્કેલી ઊભી થઈ હતી.
આ મુદ્દો માત્ર બે સરકારો વચ્ચેનો રાજકીય મતભેદ નથી. તેની સાથે બાંગ્લાદેશની આંતરિક રાજનીતિ, કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોની સંવેદનશીલતા જોડાયેલી છે.
હવે આગળ શું થઈ શકે?
અસદ આલમ સિયામની નિમણૂક અંગે ભારત ક્યારે નિર્ણય લે છે તે આગામી દિવસોમાં મહત્વનું રહેશે. જો મંજૂરી મળે તો નવી દિલ્હીમાં બાંગ્લાદેશના રાજદ્વારી પ્રતિનિધિત્વને નવી દિશા મળી શકે છે.
બીજી તરફ જો પ્રક્રિયા વધુ લાંબી ચાલે તો તેને બંને દેશો વચ્ચેના રાજકીય વિશ્વાસના અભાવના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી શકે છે. જોકે ભારત તરફથી કોઈ સત્તાવાર કારણ જાહેર ન થયું હોવાથી વિલંબના ચોક્કસ કારણ અંગે અટકળો કરવી યોગ્ય નહીં બને.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ માટે પડોશી દેશ તરીકે પરસ્પર સહકાર માત્ર રાજકીય સંબંધો પૂરતો સીમિત નથી. સરહદ સુરક્ષા, વેપાર, ઊર્જા, પાણી, પરિવહન, કનેક્ટિવિટી અને પ્રાદેશિક સંગઠનો જેવા અનેક મુદ્દાઓમાં બંને દેશોને સતત એકબીજા સાથે વાતચીત કરવાની જરૂર રહે છે.
આથી હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે રાજકીય મતભેદો હોવા છતાં બંને દેશો વચ્ચે સંવાદની પ્રક્રિયા ચાલુ રહે. હાઈ કમિશનરની નિમણૂક અંગેનો નિર્ણય આ વ્યાપક સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ કૂટનીતિક સંકેત બની શકે છે, પરંતુ ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોની સમગ્ર દિશા નક્કી કરવા માટે આગામી સમયમાં બંને સરકારોના રાજકીય અને વ્યવહારુ નિર્ણયો પર નજર રાખવી પડશે.
