હોર્મુઝ સંકટ: ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત ટાળવા રશિયા બનશે ‘તારણહાર’!
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ અને ખાસ કરીને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) માર્ગ પર ઊભા થયેલા જોખમોને કારણે ભારત સરકાર એલર્ટ મોડમાં આવી ગઈ છે. ઈરાન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના યુદ્ધની સીધી અસર ભારતના ઊર્જા પુરવઠા પર પડી શકે છે. આ સંકટને પહોંચી વળવા માટે સરકાર પેટ્રોલ-ડીઝલના નિકાસ પર રોક લગાવવા અને રશિયા પાસેથી તેલની આયાત વધારવા જેવા ઈમરજન્સી પ્લાન પર કામ કરી રહી છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને ભારતની ચિંતા
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગોમાંનો એક છે. વિશ્વનો લગભગ 20% થી 30% કાચા તેલનો પુરવઠો આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગે પસાર થાય છે. જો ઈરાન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના યુદ્ધને કારણે આ માર્ગ બંધ થાય અથવા ટેન્કરોની અવરજવર ખોરવાય, તો ભારત માટે મોટી મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું તેલ અને LPG સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક અને યુએઈ (UAE) જેવા દેશો પાસેથી આયાત કરે છે, જે આ જ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે.
વર્તમાન સ્થિતિને જોતા, ભારત સરકારે તેની સરકારી રિફાઇનરીઓને ઉત્પાદન વધારવા અને સપ્લાય ચેઈનને સુરક્ષિત રાખવા સૂચના આપી છે. જો આ સંકટ લાંબુ ચાલે, તો ઘરેલું જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે ભારત સરકાર પેટ્રોલ અને ડીઝલના નિકાસ પર હંગામી ધોરણે પ્રતિબંધ લગાવી શકે છે, જેથી દેશની અંદર ઇંધણની અછત ન સર્જાય.
રશિયા સાથે તેલના સોદા અને LPG સપ્લાય મેનેજમેન્ટ
જ્યારે મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલ આવવું મુશ્કેલ બને, ત્યારે રશિયા ભારત માટે સૌથી મોટો સહારો બની શકે છે. રશિયાનું તેલ હોર્મુઝ માર્ગ પર નિર્ભર નથી, તેથી ભારત સરકાર રશિયા પાસેથી કાચા તેલની આયાત ઝડપથી વધારવા માટે વાતચીત કરી રહી છે. આ સિવાય, રશિયા પાસેથી મળતું તેલ ડિસ્કાઉન્ટ ભાવે મળતું હોવાથી તે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ‘કવચ’ સમાન સાબિત થઈ શકે છે.
બીજી મોટી ચિંતા રસોઈ ગેસ (LPG) ને લઈને છે. ભારતમાં લાખો ઘરોમાં વપરાતો LPG મોટાભાગે આયાત કરવામાં આવે છે. જો સપ્લાયમાં વિક્ષેપ પડશે, તો સરકારે ‘ડિમાન્ડ મેનેજમેન્ટ’ (Demand Management) જેવી કડક વ્યવસ્થા લાગુ કરવી પડી શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર હાલમાં એવા વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહી છે કે જેમાં જરૂર પડે તો ઈન્ડસ્ટ્રીયલ ગેસનો ઉપયોગ ઘટાડીને ઘરેલું ગ્રાહકોને અગ્રતા આપવામાં આવે.
ભારતનો ઈમરજન્સી પ્લાન: રિફાઇનરીઓ અને સુરક્ષા
ભારતીય તેલ કંપનીઓએ પહેલેથી જ વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserves) માં તેલનો જથ્થો જાળવી રાખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. જો યુદ્ધ વધુ વકરશે, તો ભારત તેના રિઝર્વ તેલનો ઉપયોગ કરી શકે છે જે લગભગ 9 થી 10 દિવસ સુધી દેશની જરૂરિયાત પૂરી કરવા સક્ષમ છે. આ ઉપરાંત, પશ્ચિમ એશિયાના દેશો સાથે સતત રાજદ્વારી સંપર્ક રાખવામાં આવી રહ્યો છે જેથી તેલના ટેન્કરોને સુરક્ષિત રસ્તો મળી રહે.
સરકારી રિફાઇનરીઓએ તેલ શુદ્ધિકરણની ક્ષમતા વધારવા અને સ્ટોક જાળવી રાખવા માટે યુદ્ધના ધોરણે કામ શરૂ કર્યું છે. ભારત સરકારનો હેતુ એ છે કે સામાન્ય જનતાને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ કે સપ્લાયમાં કોઈ મોટી તકલીફ ન પડે. જોકે, બધું જ યુદ્ધની અવધિ પર નિર્ભર છે. જો આ સંઘર્ષ હફ્તાઓ સુધી ચાલશે, તો ભારતે વધુ કડક આર્થિક નિર્ણયો લેવાની તૈયારી રાખવી પડશે.
